Шерзод ПУЛАТОВ, Астана қаласы өзбек этномәдени орталығының төрағасы: «Ұлтаралық келісімнің негізгі тірегі – Ата заң»
– Елімізде жүзден аса ұлттар мен ұлыстар өмір сүріп жатса да, кейбір елдердегідей алауыздық жоқтығы қуантады. Сіздіңше мұның сыры неде?
– Бүгінгі Қазақстандағы ұлтаралық келісімнің негізгі тірегі – Қазақстан Республикасының Конституциясы. Өйткені Конституцияның Кіріспесінде біз өзімізді «біртұтас Қазақстан халқы» ретінде айқындаймыз. Бұл – еліміздегі барлық азаматтардың этностық шығу тегіне қарамастан ортақ тағдыр, ортақ жауапкершілік жəне ортақ болашақ төңірегінде бірігетінін білдіретін басты конституциялық қағида. Сонымен қатар Конституцияның 14-бабында: «Тегіне, əлеуметтік, лауазымдық жəне мүліктік жағдайына, жынысына, нəсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды» деп нақты бекітілген. Бұл норма Қазақстандағы тең құқықтылықтың, өзара құрметтің жəне қоғамдық келісімнің берік құқықтық негізін қалыптастырады. Сондықтан еліміздегі ұлтаралық келісімнің басты тірегі – барлық азаматтың заң алдындағы теңдігі, ортақ азаматтық бірегейлігі жəне Конституцияда бекітілген «біртұтас Қазақстан халқы» қағидаты. Осы құндылықтар Қазақстанның қоғамдық тұрақтылығы мен бірлігінің берік іргетасы болып табылады.
– Жаһандану мен əлеуметтік желілер этносаралық қатынасқа қалай əсер етіп жатыр?
– Жаһандану мен цифрлық технологиялар этносаралық қатынастарға екіжақты əсер етеді. Бір жағынан, олар əртүрлі этностардың мəдениетімен, дəстүрімен жəне тілімен жақынырақ танысуға кең мүмкіндік береді, өзара құрметті, тəжірибе алмасуды жəне халықаралық байланыстарды нығайтуға ықпал етеді. Екінші жағынан, əлеуметтік желілер жалған ақпарат, арандатушылық сипаттағы контент жəне жасанды түрде туындатылатын қақтығыстар өте жылдам таралатын кеңістікке айналды. Кез келген жергілікті оқиға қоғамдық пікірді бұрмалау жəне шиеленісті күшейту құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан бүгінгі таңда этносаралық келісімді сақтау тек мемлекеттік саясатқа ғана емес, азаматтардың ақпараттық сауаттылығына, цифрлық кеңістіктегі жауапты мінез-құлық мəдениетіне жəне дер кезінде жүргізетін қоғамдық диалогқа да тікелей байланысты. Қазіргі жағдайда қоғамдық келісім тек нақты өмірде ғана емес, ақпараттық ортада да қалыптасады. Сол себепті сенімді, өзара құрметті жəне ортақ азаматтық бірегейлікті нығайту ерекше маңызды.
– Жастардың азаматтық бірегейлігін қалай нығайтуға болады?
– Жастар арасындағы азаматтық бірегейлік ең алдымен білім, қоғамдық белсенділік жəне əділ мүмкіндіктер арқылы қалыптасады. Жастар өзін мемлекетпен байланысты сезінуі үшін олардың бастамалары қолдау тауып, қоғамдық кеңестерге, еріктілікке, жастар ұйымдарына жəне пікірталас алаңдарына кеңінен тартылуы қажет. Азаматтық бірегейлік ұранмен емес, əділеттілік сезімімен, заңның бəріне бірдей қолданылуымен жəне елдің дамуына жеке үлес қоса алатынына деген сеніммен нығаяды.
– Қандай жаңа сын-қатерлер бар?
– Қазіргі негізгі сын-қатерлер – ақпараттық манипуляциялар, сыртқы идеологиялық ықпал, радикалды көзқарастардың интернет арқылы таралуы, əлеуметтік теңсіздік, сондай-ақ қоғамды тілдік, өңірлік немесе этностық белгілер бойынша бөлшектеуге бағытталған əрекеттер. Бұған қоса, жасанды интеллект арқылы жасалатын жалған ақпараттың көбеюі де қоғамдық сенімге əсер ететін маңызды факторға айналып келеді.
– Бұл келеңсіздіктердің алдын алу үшін алдағы уақытта қандай бағытқа басымдық берілуі тиіс?
– Алдағы кезеңде басты басымдық – қоғамдық диалог институттарын күшейту, азаматтық қоғамның əлеуетін арттыру жəне алдын алу мəдениетін қалыптастыруға негізделуі тиіс. Кез келген келіспеушілікті жанжалға жеткізбей, келіссөз, медиация жəне өзара құрмет арқылы шешу мəдениетін дамыту маңызды. Сонымен қатар жастар саясаты, ақпараттық қауіпсіздік, құқықтық мəдениет жəне азаматтық жауапкершілікті нығайту – Қазақстандағы қоғамдық келісімнің ұзақ мерзімді кепілі болады.
Айша ҚҰРМАНҒАЛИ, «Заң газеті»
