Сот төрелігін жүзеге асырудың негізгі мақсаты — азаматтар мен заңды тұлғалардың бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, заңдылық пен әділеттілікті қамтамасыз ету. Алайда соттың заңды күшіне енген актісінің қабылдануы істің толық аяқталғанын білдірмейді. Сот актісінің нақты орындалуы — сот төрелігінің тиімділігін қамтамасыз ететін маңызды кезеңдердің бірі.
Сот актілерін орындау міндеттілігі Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген негізгі қағидаттардың бірі болып табылады. Заңды күшіне енген сот актілері барлық мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшін міндетті және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға тиіс.
Сот актісін орындамау немесе оның орындалуына кедергі келтіру азаматтардың сот арқылы қорғалған құқықтарының іс жүзінде қалпына келтірілмеуіне алып келеді. Осыған байланысты заңнамада сот актілерін орындамаған тұлғаларды жауапкершілікке тартудың бірқатар құқықтық тетіктері көзделген.
Сот актісін орындау — заң талабы
Сот актісі заңды күшіне енгеннен кейін оны орындау тиісті тұлға үшін міндетті сипатқа ие болады. Сот шешімінің орындалуын қамтамасыз ету, ең алдымен, атқарушылық іс жүргізу шеңберінде жүзеге асырылады.
Атқарушылық іс жүргізудің мақсаты — өндіріп алушының сот актісінде белгіленген талаптарын нақты орындау және оның бұзылған құқықтарын қалпына келтіру.
Бұл ретте сот актісін орындау борышкердің еркіне ғана байланысты емес. Заңда белгіленген жағдайларда мәжбүрлеп орындату шаралары қолданылады. Мәселен, борышкердің мүлкіне тыйым салу, ақшалай қаражатын өндіріп алу, белгілі бір әрекеттер жасауға немесе оларды жасаудан бас тартуға міндеттеу сияқты шаралар қолданылуы мүмкін.
Сот актісін орындамағаны үшін жауапкершілік
Сот актісін орындамау жағдайында тұлға заңнамада көзделген тәртіппен әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде сот актілерін орындамауға байланысты бірқатар құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілік көзделген. Мұндай жауапкершіліктің мақсаты — сот актілерінің орындалуын қамтамасыз ету және сот шешімдерінің беделін қорғау.
Әкімшілік жауаптылыққа тарту үшін тұлғаның сот актісін орындамауы немесе атқарушылық құжатта белгіленген талаптарды орындамауы заңда белгіленген құқық бұзушылық құрамына сәйкес келуі қажет.
Сонымен қатар, сот актісін қасақана орындамау, оның орындалуына кедергі келтіру немесе заңда көзделген өзге де әрекеттер болған жағдайда, кінәлі тұлға қылмыстық жауаптылыққа да тартылуы мүмкін.
Бұл жерде жауапкершіліктің негізгі қағидаты — тұлғаның кінәсін, оның әрекетінің немесе әрекетсіздігінің сипатын және заңда көзделген жауаптылықтың барлық міндетті белгілерін анықтау.
Атқарушылық іс жүргізу шеңберіндегі тетіктер
Сот актісін мәжбүрлеп орындату кезінде сот орындаушысының өкілеттіктері ерекше маңызға ие.
Сот орындаушысы атқарушылық құжатты орындау барысында борышкерге заң талаптарын түсіндіреді, орындау мерзімін белгілейді, қажет болған жағдайда мәжбүрлеп орындату шараларын қолданады.
Борышкер атқарушылық құжаттың талаптарын орындамаған жағдайда оның мүлкі мен ақшалай қаражатына қатысты заңда көзделген шаралар қабылдануы мүмкін.
Сонымен бірге сот орындаушысының заңды талаптарын орындау да міндетті болып табылады. Сот орындаушысының талаптарын орындамау немесе оның қызметіне кедергі келтіру де заңда белгіленген жауаптылыққа негіз болуы ықтимал.
Осы ретте сот актісін орындаудың тиімділігі тек сот орындаушысының жұмысына ғана емес, борышкердің заң талаптарын сақтауына, мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылына және атқарушылық іс жүргізуге қатысушылардың құқықтық сауаттылығына да байланысты.
Жауапкершілікке тартудың құқықтық маңызы
Сот актісін орындамаған тұлғаны жауапкершілікке тарту — жазалау шарасы ғана емес, ең алдымен, заңдылықты қамтамасыз етудің құқықтық құралы.
Егер сот актісі орындалмаса, азаматтың немесе заңды тұлғаның сот арқылы алған құқығы іс жүзінде жүзеге аспайды. Сондықтан сот актісінің орындалуын қамтамасыз ету — азаматтардың сот төрелігіне деген сенімін нығайтудың маңызды факторы.
Мысалы, сот шешімімен белгілі бір соманы өндіру туралы талап қанағаттандырылған жағдайда, өндіріп алушы үшін сот шешімінің заңды күшіне енуі жеткіліксіз. Ол шешімде көрсетілген қаражаттың нақты өндіріліп берілуі қажет. Сол сияқты белгілі бір әрекетті жасауға немесе жасаудан тартынуға міндеттейтін сот актілері де іс жүзінде орындалуға тиіс.
Осы себепті сот актілерін орындау барысында заң талаптарын елемеуге жол бермеу, борышкерлердің жауапкершілігін арттыру және атқарушылық құжаттардың орындалуын бақылау — құқықтық мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.
Қорытынды
Сот актісінің орындалуы — сот төрелігінің соңғы әрі аса маңызды кезеңі. Заңды күшіне енген сот актісінің талаптарын орындау әрбір тұлғаның заң алдындағы міндеті болып табылады.
Сот актілерін орындамау азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтіріп қана қоймай, сот билігінің беделіне де кері әсер етеді. Сондықтан заңнамада белгіленген әкімшілік, ал заңда көзделген жағдайларда қылмыстық жауапкершілік тетіктерінің тиімді қолданылуы сот актілерінің орындалуын қамтамасыз етудің маңызды кепілі болып саналады.
Құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі — қабылданған заңды шешімнің іс жүзінде орындалуы. Осы тұрғыдан алғанда, сот актілерін орындау мәселесі тек сот жүйесінің немесе сот орындаушыларының міндеті емес, заң талаптарын сақтауға тиіс барлық тұлғалардың ортақ жауапкершілігі.
Сот актісін құрметтеу, оның талаптарын уақтылы әрі толық орындау — заң үстемдігін қамтамасыз етудің, азаматтардың құқықтарын қорғаудың және қоғамдағы әділеттілікті нығайтудың маңызды шарты.
Қызылорда қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған сотының төраға міндетін атқарушы Е.Кутыбаев
