«Сократқа кім у ішкізген, Жанна д’Аркты кім өртеген,
Ғайсаны кім дарға асқан, пайғамбарымызға кім қастық жасаған?
Ол – көп. Ендеше көпте ақыл жоқ. Ебін тап та, жөнге сал»
Хакім Абай (37-қара сөз)
Хәкім Абай бұл сөзінде көпшіліктің пікірі әрдайым ақиқаттың өлшемі бола бермейтінін көрсетеді. Тарихта ұлы ойшыл Сократқа у ішкізу, Жанна д’Аркты отқа жағу, Иса пайғамбарды дарға асу және Мұхаммед пайғамбарға жасалған қастандық – надандықтың, әділетсіздіктің және тобырлық сананың көрінісі болды. Сондықтан Абай адамды көптің соңынан ермей, ақылға, ар-ожданға және әділетке сүйенуге шақырады.
Бұл ой қазіргі құқықтық мемлекет қағидаларымен үндеседі. Заң үстемдігі дегеніміз – шешімнің көпшіліктің көңіл-күйіне емес, заң талаптарына, дәлелдерге және әділдік қағидаларына негізделуі. Сот жүйесінің басты міндеті – әр азаматтың құқығын қорғап, заңды әділ қолдану. Судья қандай қоғамдық пікір қалыптасса да, тек заң мен ар-ожданға сүйеніп шешім қабылдауы тиіс.
Бүгінгі таңда да Абайдың заң мен тәртіп туралы ойлары өзектілігін жоғалтқан жоқ. Құқықтық мемлекет құру үшін әр азамат заңды сақтап, өз құқықтары мен міндеттерін білуі қажет. Заң үстемдігі орнаған қоғамда ғана тұрақтылық, қауіпсіздік және даму болады.
«Ебін тап та, жөнге сал» деген тұжырымның да мағынасы терең. Бұл күш қолдану немесе қысым көрсету емес, заңды дұрыс қолдану, адамдарды тәртіпке құқықтық мәдениет, түсіндіру және әділ шешім арқылы тәрбиелеу дегенді білдіреді. Заң мен тәртіп қоғамда қорқыныш арқылы емес, әділдікке деген сенім арқылы орнығады.
Бүгінде Қазақстанда «Заң мен тәртіп» қағидаты мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл қағидат әр азаматтың заң алдында тең болуын, құқықтарының қорғалуын және қоғамдық қауіпсіздіктің қамтамасыз етілуін көздейді. Тәртіп – тұрақтылықтың, ал әділ заң – мемлекеттің беріктігінің негізі.
Сот жүйесіне деген сенімнің артуы – құқықтық мемлекеттің басты көрсеткіштерінің бірі. Әділ сот қана азаматтардың құқықтарын қорғап, қоғамдағы дау-дамайды заң аясында шешеді. Егер сот тәуелсіз, ашық және әділ болса, халықтың заңға деген құрметі де артады.
Қорытындылай келе, Абайдың 37-қара сөзіндегі тағылым бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Ақын әділеттің өлшемі көпшіліктің пікірі емес, ақыл, ар-ождан және шынайы әділдік екенін көрсетеді. Бұл қағида қазіргі сот жүйесінің негізгі құндылықтарымен толық үндеседі. Сондықтан заңның үстемдігін қамтамасыз ету, әділ сот төрелігін жүзеге асыру және құқықтық мәдениетті қалыптастыру – әрбір азаматтың, мемлекеттік органдардың және бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Абайдың мұрасы бізді заңды құрметтеуге, әділетті қорғауға және қоғамдағы тәртіпті сақтауға үндейді.
Ұлытау облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы Г.Т.Шаянова
