Отбасы институты – қоғамның негізгі тіректерінің бірі. Осыған байланысты ата-аналық құқықтар мен міндеттер заңнамамен нақты реттелген. Кейбір жағдайларда баланың әкесі ретінде тіркелген тұлғаның шын мәнінде биологиялық әке еместігі анықталып, әке болуды даулау мәселесі туындайды. Мұндай даулар адамның ғана емес, ең алдымен баланың құқықтары мен заңды мүдделеріне тікелей әсер ететіндіктен, Қазақстан Республикасының заңнамасында оларды қараудың арнайы тәртібі белгіленген.
Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексіне сәйкес, әке болуды даулау – сот арқылы баланың әкесі ретінде тіркелген тұлғаның әкелік мәртебесін жоққа шығару рәсімі. Бұл тек сот тәртібімен шешілетін құқықтық дау болып табылады.
Кімдер әке болуды даулауға құқылы?
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, мұндай талаппен сотқа:
– бала туған кезде анасымен некеде болған ер адам;
– өзін баланың биологиялық әкесі деп есептейтін тұлға;
– кәмелетке толған бала;
– заңда көзделген өзге де мүдделі тұлғалар;
– прокурор жүгіне алады.
Бұл санаттағы істер әрбір нақты жағдайдың ерекшелігіне қарай қаралады және сот барлық мән-жайды жан-жақты зерттеуге міндетті.
Әке болуды даулау қалай жүзеге асырылады?
Әке болуды даулау тек азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралады. Талап қоюшы сотқа тиісті талап арыз беріп, өз уәждерін дәлелдейтін құжаттарды ұсынуы қажет.
Істі қарау барысында сот тараптардың түсініктемелерін, ұсынылған дәлелдемелерді зерттейді. Қажет болған жағдайда генетикалық (ДНҚ) сараптама тағайындалады. ДНҚ сараптамасы әке мен бала арасындағы биологиялық туыстықты анықтауда ең сенімді дәлелдердің бірі болып саналады. Дегенмен, сараптама қорытындысы іс бойынша бағаланатын өзге дәлелдемелермен бірге қаралады.
Заңда белгіленген шектеулер
Әке болуды даулау құқығы абсолютті емес. Заң белгілі бір жағдайларда мұндай талапты қанағаттандыруға жол бермейді.
Мәселен, егер ер адам балаға қатысты мәліметтердің шынайы жағдайын біле тұра өзін әкесі ретінде тіркеуге саналы түрде келісім берген болса немесе өз әрекеттерімен баланың мүддесіне нұқсан келтіруі мүмкін жағдайлар анықталса, сот істің барлық мән-жайын ескере отырып шешім қабылдайды.
Сонымен қатар, кез келген дауды қарау кезінде сот ең алдымен баланың құқықтары мен заңды мүдделерін басшылыққа алады.
Сот шешімінің құқықтық салдары
Егер сот әке болуды даулау туралы талапты қанағаттандырса, баланың әкесі ретінде тіркелген тұлғаның құқықтары мен міндеттері тоқтатылады.
Соның нәтижесінде:
– ата-ана мен бала арасындағы заңды туыстық байланыс жойылады;
– алимент төлеу міндеті тоқтатылады;
– заңда белгіленген тәртіппен баланың тегін немесе өзге де азаматтық хал актілері жазбаларын өзгерту мәселесі шешілуі мүмкін.
Алайда мұндай шешім әрдайым баланың құқықтары мен мүдделерін ескере отырып қабылданады.
Әке болуды даулау – тек биологиялық туыстықты анықтау мәселесі ғана емес, адамның құқықтары, отбасы тұрақтылығы және ең бастысы – баланың заңды мүдделері тоғысатын күрделі құқықтық институт.
Сондықтан мұндай санаттағы дауларды қарау барысында сот әрбір істің нақты мән-жайына құқықтық баға беріп, әділ шешім қабылдауға ұмтылады. Ал азаматтар үшін өз құқықтарын қорғаудың заңда көзделген тәртібін сақтау және қажет болған жағдайда білікті заң көмегіне жүгіну маңызды.
Алина ӘБУ, Ақмола облысының кәмелетке толмағандар істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соты әкімшісінің аудандық және оған теңестірілген сот әкімшісінің бас маманы.
