Қазақстан Республикасында құқықтық дауларды шешудің баламалы тәсілдерін дамыту мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Осындай тетіктердің ішінде медиация институты ерекше орын алады. Медиация тараптарға өзара тиімді шешімге келуге, дауласу деңгейін төмендетуге және құқықтық қатынастарды сақтауға мүмкіндік береді.
«Медиация туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес медиация – медиатордың жәрдемдесуімен тараптардың ерікті келісімге келуіне бағытталған дауды реттеу рәсімі болып табылады. Медиацияның негізгі қағидаттары еріктілік, құпиялылық, тараптардың тең құқықтылығы және өзара құрмет болып саналады.
Қазіргі таңда азаматтық сот ісін жүргізуде медиация рәсімі кеңінен қолданылуда. Әсіресе қарыз өндіру, мүліктік даулар, отбасылық қатынастардан туындайтын даулар, көршілер арасындағы келіспеушіліктер, мұрагерлік және шарттық міндеттемелерге байланысты істер бойынша оң нәтижелер көрсетіп келеді.
Медиацияның басты артықшылығы – тараптардың жеңімпаз және жеңілген болып бөлінбеуінде. Дәстүрлі сот шешімінде бір тараптың талабы қанағаттандырылса, екінші тарап көбіне наразылық танытады. Ал медиация барысында тараптар өзара тиімді шарттарды келісіп, дауды өз еріктерімен аяқтайды. Сондықтан мұндай келісімдердің орындалу деңгейі де жоғары болады.
Сот тәжірибесінде медиация рәсімінің тиімділігін көрсететін көптеген мысалдар кездеседі. Мәселен, азаматтар арасында қарыз ақша өндіру туралы дау туындаған жағдайда жауапкер талап сомасын бірден төлеуге мүмкіндігі жоқ екенін көрсетеді.
Мұндай жағдайда тараптар медиативтік келісім жасасып, қарызды бірнеше ай ішінде бөліп төлеу кестесін бекітеді. Нәтижесінде талап қоюшы өз талабын қанағаттандырады, ал жауапкер үшін шамадан тыс ауыр қаржылық жүктеме туындамайды.
Отбасылық даулар бойынша медиацияның маңызы ерекше. Мысалы, ерлі-зайыптылар некені бұзу туралы сотқа жүгінген кезде олардың арасында балаларды тәрбиелеу, алимент төлеу немесе мүлікті бөлу мәселелері бойынша келіспеушіліктер болуы мүмкін. Медиация барысында тараптар баланың мүддесін ескере отырып келісімге келіп, болашақта туындауы мүмкін жанжалдардың алдын алады. Мұндай жағдайларда медиация тек құқықтық емес, әлеуметтік маңызға да ие болады.
Практикада ерекше жағдайлар да кездеседі. Мәселен, көршілер арасында жер учаскесінің шекарасы, қоршаудың орналасуы немесе малдың егістікке кіруі жөнінде дау туындауы мүмкін. Мұндай даулар сот шешімімен аяқталған күннің өзінде тараптардың қарым-қатынасы нашарлап кетеді. Ал медиация барысында тараптар өзара түсіністікке келіп, көршілік қатынастарын сақтап қалуға мүмкіндік алады.
Сонымен қатар кәсіпкерлік қызметке байланысты дауларда да медиация тиімді құрал болып табылады. Шарт бойынша міндеттемелердің уақытында орындалмауы, жеткізілген тауардың сапасына қатысты келіспеушіліктер немесе орындалған жұмыстардың құны жөніндегі даулар тараптардың ұзақ уақыт бойы соттасуына әкелуі мүмкін. Ал медиация рәсімі қысқа мерзімде өзара тиімді шешім табуға мүмкіндік береді.
Медиация рәсімінің тағы бір маңызды артықшылығы – сот жүктемесін азайтуы. Тараптардың дауды ерікті түрде реттеуі нәтижесінде соттардың қарауындағы істер саны қысқарып, судьялардың күрделі құқықтық мәселелерді қарауға көбірек уақыт бөлуіне жағдай жасалады. Бұл өз кезегінде сот төрелігінің сапасын арттыруға ықпал етеді.
Медиация институтының дамуына қарамастан, оны қолдану барысында белгілі бір қиындықтар да кездеседі. Кейбір жағдайларда тараптар медиацияны тек істі созу құралы ретінде қабылдап, нақты келісімге келуге мүдделілік танытпайды.
Сонымен қатар азаматтардың барлығы бірдей медиация рәсімінің артықшылықтарын толық түсіне бермейді. Сондықтан халық арасында құқықтық түсіндіру жұмыстарын күшейту қажеттілігі сақталуда.
Медиация мен татуласу келісімінің ұқсастықтары болғанымен, олардың құқықтық табиғаты әртүрлі. Медиация барысында келісім тәуелсіз медиатордың қатысуымен жасалса, татуласу келісімі тараптардың өзара еркімен тікелей жасалады. Алайда екі жағдайда да тараптардың ерікті түрде келісімге келуі негізгі шарт болып табылады.
Азаматтық процестік заңнамада медиация рәсімін қолдануға ынталандыратын нормалар қарастырылған. Атап айтқанда, тараптар медиация тәртібімен татуласқан жағдайда төленген мемлекеттік баждың белгілі бір бөлігі қайтарылады. Бұл азаматтарды дауды бейбіт жолмен шешуге ынталандыратын маңызды құқықтық тетік болып табылады.
Сот тәжірибесінде медиацияның тиімділігін көрсететін ерекше мысалдар да кездеседі. Мәселен, талап қоюшы жауапкерден қомақты сомадағы қарызды өндіріп беруді сұрап сотқа жүгінеді. Істі қарау барысында жауапкер қарызды мойындайды, алайда қаржылық жағдайының қиындығына байланысты бір мезетте төлеуге мүмкіндігі жоқ екенін түсіндіреді. Медиация нәтижесінде тараптар қарызды бірнеше кезеңмен өтеу туралы келісімге келеді. Мұндай жағдайда талап қоюшы өз ақшасын алуға кепілдік алады, ал жауапкерге қосымша шығындар жүктелмейді.
Тағы бір тәжірибелік мысал ретінде мұрагерлік дауларды келтіруге болады. Кейде мұрагерлер арасында тұрғын үйді, жер учаскесін немесе өзге де мүлікті бөлу мәселесінде келіспеушіліктер туындайды. Сот шешімі тараптардың бірін қанағаттандырғанымен, туыстық қатынастардың бұзылуына әкелуі мүмкін. Ал медиация барысында мұрагерлер өзара келісімге келіп, мүлікті әділ бөлу жолдарын өздері анықтай алады.
Ауылдық жерлерде медиацияның маңызы одан да жоғары. Себебі бір ауылда тұратын азаматтар арасындағы даулардың көпшілігі кейінгі қарым-қатынастарға әсер етеді. Жайылым пайдалану, малдың келтірген зияны, жер шекаралары немесе көршілік қатынастарға байланысты туындайтын даулар медиация арқылы шешілген жағдайда қоғамдағы тұрақтылық пен өзара сыйластық сақталады.
Медиацияның тиімділігі тек материалдық даулармен шектелмейді. Кей жағдайларда азаматтар үшін моральдық қанағаттану да маңызды рөл атқарады. Мысалы, ар-намыс, қадір-қасиет немесе іскерлік беделге қатысты дауларда тараптардың бір-бірінен кешірім сұрауы, жалған мәліметтерді теріске шығаруы немесе өзара түсіністікке келуі ұзаққа созылған сот талқылауынан әлдеқайда тиімді нәтиже беруі мүмкін.
Қорытындылай келе, медиация – азаматтық дауларды шешудің тиімді әрі заманауи тәсілі. Ол тараптардың уақытын үнемдеуге, қаржылық шығындарын азайтуға, өзара қарым-қатынастарын сақтауға және сот жүктемесін төмендетуге мүмкіндік береді. Сондықтан медиация институтын одан әрі дамыту, халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру және медиативтік рәсімдерді кеңінен насихаттау құқықтық мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.
Медиацияны кеңінен қолдану қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастыруға, дауласу деңгейін төмендетуге және азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін арттыруға ықпал етеді. Осыған байланысты медиация институтын жетілдіру мен оның мүмкіндіктерін тиімді пайдалану қазіргі кезеңдегі өзекті бағыттардың бірі болып табылады.
Қорытындылай келе, медиация азаматтық дауларды шешудің тиімді әрі өркениетті тәсілі болып табылады. Оның басты артықшылығы – тараптарға өзара қолайлы шешімге келуге мүмкіндік беруінде, сондай-ақ олардың уақытын, қаржысын үнемдеп, өзара қарым-қатынастарын сақтап қалуына ықпал етуінде.
Сот тәжірибесі көрсеткендей, медиация рәсімі қарыз өндіру, отбасылық, мұрагерлік, көршілік және өзге де азаматтық-құқықтық даулар бойынша оң нәтижелер беріп келеді.
Медиацияны кеңінен қолдану соттардың жүктемесін азайтып қана қоймай, қоғамдағы дау-дамай мәдениетін төмендетуге және азаматтардың құқықтық санасын арттыруға ықпал етеді.
Маңғыстау аудандық сотының судьясы
Мырзабеков Данияр Есмаханұлы
