Қазіргі таңда су үнемдеу саясаты әлемді алаңдатып отыр. Осы орайда Түркістан облысы бүгінде Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі стратегиялық өңірлердің біріне айналды. Республикадағы ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің шамамен 13 пайызы осы өңірге тиесілі болса, елдегі суармалы жерлердің төрттен бір бөлігі де Түркістан облысында орналасқан. Бұл – өңір экономикасының аграрлық секторға тікелей тәуелді екенін көрсететін маңызды көрсеткіш.
Алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруі, су ресурстарының азаюы және трансшекаралық су арналарына тәуелділік өңірдегі ауыл шаруашылығына жаңа талаптар қойып отыр. Бұрын өнім көлемін арттыру негізгі мақсат болса, қазір басты мәселе – суды тиімді пайдалану. Осы тұрғыдан алғанда, су үнемдеу технологияларын енгізу Түркістан үшін жай ғана инновациялық жоба емес, стратегиялық қажеттілікке айналды.
Су тапшылығы – экономикалық тәуекел
Түркістан облысының ауыл шаруашылығы суармалы егіншілікке негізделген. Өңірдегі 554 мың гектардан астам суармалы жердің тиімділігі тікелей су ресурстарына байланысты. Бірақ соңғы жылдары әсіресе оңтүстік аудандарда байқалған су тапшылығы бұл жүйенің осал тұстарын ашық көрсетті.
Сарапшылардың пікірінше, су мәселесі тек экологиялық проблема емес. Бұл – азық-түлік қауіпсіздігіне, экспорттық әлеуетке және ауылдағы әлеуметтік тұрақтылыққа әсер ететін фактор. Егер су ресурстары тиімді басқарылмаса, өнім көлемінің төмендеуі мен өндіріс шығындарының артуы аграрлық секторға елеулі салмақ түсіруі мүмкін.
Осы жағдайда су үнемдеу технологиялары агросекторды сақтап қалудың негізгі құралдарының біріне айналып отыр.
Технологиялық трансформация басталды
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа Жолдауында ауыл шаруашылығында су үнемдеу технологияларын кеңінен енгізуді стратегиялық міндет ретінде айқындаған болатын. Түркістан облысында бұл тапсырма нақты өндірістік жобалар арқылы жүзеге асып келеді.
Бүгінде өңірде жаңбырлатып және тамшылатып суару жүйелерін өндіретін төрт бірдей кәсіпорын жұмыс істейді. Атап айтқанда, «BNK GROUP LTD» ЖШС, «KAZ KIOTI» ЖШС, «ХИНЖИН Ирригейшн» ЖШС және «TURAN SU» МКК секілді кәсіпорындар іске қосылып, су үнемдеу инфрақұрылымын қалыптастыруда.
Бұл жерде маңызды мәселе – Қазақстанда бұрын мұндай технологиялардың басым бөлігі сырттан импортталатын. Ал қазір өндірістің өңір ішінде жолға қойылуы бағаны төмендетіп қана қоймай, шаруалардың жаңа технологияларға қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік беріп отыр.
Жалпы құны 25,7 млрд теңгені құрайтын аталған жобалардың өндірістік қуаты 163 мың гектар алқапты қамтуға жетеді. Оның ішінде:
- 73 мың гектарға – тамшылатып суару;
- 90 мың гектарға – жаңбырлатып суару технологияларын енгізуге мүмкіндік бар.
Бұл – агросектордағы технологиялық трансформацияның нақты көрінісі.
Нәтиже бар, бірақ қарқын жеткілікті ме?
Қазіргі таңда облыста су үнемдеу технологиялары енгізілген алқап көлемі 114 мың гектарға жетіп, жалпы суармалы жерлердің шамамен 20 пайызын қамтып отыр. Бір қарағанда бұл – айтарлықтай нәтиже. Алайда мәселені стратегиялық тұрғыдан қарасақ, әлі де ауқымды жұмыстар қажет екенін аңғаруға болады.
Себебі өңірдегі суармалы жер көлемі жарты миллион гектардан асады. Демек, технология енгізілмеген аумақ әлі де басым.
Сондықтан облыс әкімдігі жыл сайын кемінде 50 мың гектар жерге су үнемдеу технологияларын енгізуді жоспарлап отыр. Әсіресе су тапшылығы қатты сезілетін Мақтаарал, Жетісай және Шардара аудандарына басымдық берілген. 2026 жылға бұл аудандардың әрқайсысына 8 мың гектардан жоспар бекітілген.
Бұл жоспарлардың орындалуы бірнеше факторға байланысты:
- шаруалардың қаржылық мүмкіндігі;
- мемлекеттік субсидия көлемі;
- инфрақұрылымның дайын болуы;
- технологиялық мамандардың жеткіліктілігі.
Яғни мәселе тек техника сатып алумен шектелмейді. Бұл – аграрлық басқарудың жаңа моделіне көшу деген сөз.
Су үнемдеу – экономикалық тиімділік
Көп жағдайда су үнемдеу технологиялары экологиялық жоба ретінде қарастырылады. Алайда оның экономикалық әсері әлдеқайда маңызды.
Мамандардың мәліметінше, жаңа технологиялар:
- ағын суды 1,5–2 есеге дейін үнемдеуге;
- өнімділікті 2–3 есеге дейін арттыруға мүмкіндік береді.
Бұл – шаруалар үшін өндіріс шығынын азайтып, табысты көбейтудің нақты тетігі. Әсіресе мақта, бақша және көкөніс шаруашылығында тамшылатып суару өнім сапасын жақсартып, экспорттық әлеуетті күшейтеді.
Басқаша айтқанда, су үнемдеу технологиялары тек су тапшылығына қарсы шара емес, агробизнестің рентабельділігін арттыратын құралға айналып отыр.
Трансшекаралық тәуелділіктен арылу мәселесі
Түркістан облысының су мәселесі геосаяси факторлармен де байланысты. Өңірдегі көптеген каналдар трансшекаралық су көздеріне тәуелді. Сондықтан көрші елдердегі су саясаты немесе климаттық жағдайлар Қазақстанның оңтүстігіндегі егіншілікке тікелей әсер етеді.
Осы тұрғыдан қарағанда, су үнемдеу технологияларын енгізу – тек ауыл шаруашылығы реформасы емес, ұлттық қауіпсіздік элементтерінің бірі.
Мемлекет тарапынан 2026 жылға республикалық бюджеттен 31,3 млрд теңге қарастырылуы да осының маңызын көрсетеді. Бұл қаржы су ресурстарын тиімді басқаруға, агроөнеркәсіптік кешенді жаңғыртуға және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталмақ.
Түркістан облысында жүзеге асырылып жатқан су үнемдеу саясаты – еліміздің аграрлық секторындағы ең маңызды реформалардың бірі. Өйткені қазіргі жағдайда суды көп пайдалану емес, оны тиімді басқару басты көрсеткішке айналып отыр.
Егер өңір жоспарланған технологиялық жаңғыртуды толық жүзеге асыра алса, Түркістан тек ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін аймақ қана емес, заманауи агротехнологияларды енгізудің ұлттық орталығына айналуы мүмкін. Ал бұл өз кезегінде Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі мен экспорттық әлеуетін нығайтуға тікелей әсер етеді.
