Бүгінгі Қазақстан еңселі, өркениетті, озық мемлекеттер арасынан өз орнын иеленген тәуелсіз ел. Еліміздің дамуы мен бәсекеге қабілетті мемлекет болу жолында қаншама жандар аянбай еңбек етіп, тер төгуде. Осы орайда, еліміздің барлық салаларының дамуы мен өсуіне өзінің айтарлықтай зиянын тигізетін, қоғамның ең өзекті мәселелерінің бірі – сыбайлас жемқорлық. Сыбайлас жемқорлық мемлекеттің саяси және азаматтық институттарына кері әсерін тигізіп, елдің болашақ дамуына үлкен қауіп төндіреді.
Барлық елдер үшін оңтайлы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің бірыңғай тетігі жоқ. Әрбір елде қабылданған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес әдістерінің ерекшеліктері тек саяси және экономикалық тұрақтылыққа ғана емес, сонымен қатар әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерге, діни ерекшеліктерге және халықтың құқықтық мәдениетінің деңгейіне байланысты[1].
Сыбайлас жемқорлықтың негізгі бөлігін жеке бас мүддесі үшін мемлекеттік билікті асыра пайдаланатын мемлекеттік қызметкерлер құрайды. Еліміздің қазіргі даму кезеңінде бұл негізінен партия және мемлекеттік органдар, кәсіпорындар мен мекемелер сияқты мемлекеттік кадрларға қатысты. Екіншіден, сыбайлас жемқорлық пен жеке мүдденің объектісі ретінде жеке тұлғалардың заңсыз мүдделері де, шағын топтардың заңсыз мүдделері де табылады. Жеке тұлғалардың жеке мүдделеріне билік, ақша, лауазым, аты-жөні, т.б. жатады.Шағын топтардың жеке мүдделеріне тек жемқор отбасының әртүрлі мүдделері ғана емес, мысалы, оқуға түсу, жұмысқа тұру, кәсіп, сауда, т.б Ендігі мәселе – мемлекеттік органдар жұмысындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу. Бұл енді заңнамадағы олқылықтарды емес, орындаушылардың өздерінің кемшіліктерін, адами капиталдың сапасы мен басқару сапасын арттыруды білдіреді. Мемлекеттік қызметкерлер адамдармен жұмыс істейді, сондықтан олар ести және тыңдай білуі керек[2].
Пара алушының заң бұзуының себептері көбінесе: ашкөздік, адамгершілік принциптерінің жоқтығы, қоғамды сыйламау, жалақының аздығы, қоғам тарапынан қысым көрсету (әркім алады, мен аламын). Өскелең ұрпақ өмірдегі барлық нәрсеге жемқорлықпен емес, өз күшімен жету керектігін білуі керек. Бұл құбылыспен күресу мақсатында сыбайлас жемқорлыққа қарсы митингілер мен жиындар өткізуге болады. Олар сыбайлас жемқорлықпен азаматтық кездесулер оқиғаларына жергілікті биліктің назарын аударуға көмектесетін еді. Сондай-ақ, мұндай кездесулерді ұйымдастырушылар азаматтардың өздері көрген сыбайлас жемқорлыққа қатысты арыз-шағымдарын тиісті органдарға жолдап, құзырлы орындар қабылдайтын шараларды қадағалай алады. Сонымен қатар, азаматтарды полицияға немесе басқа құқық қорғау органдарына есеп беруден қорықпауға үйрету керек. Және, мысалы, сыбайлас жемқорлыққа тап болған азаматтарға қажетті ақпараты бар веб-сайттарды жасау[3].
Сыбайлас жемқорлықпен күресудің тағы бір «құралы» ол үшін жазаны күшейту болып табылады. Бұл барлық айыппұлдар, жұмысқа қайта кіру мүмкіндігінсіз жұмыстан шығару, мүлікке тыйым салу… ал ең ауыр жаза – түрме. Теледидардан немесе интернеттен жемқор қылмыскерлерді ұстауды көрсету арқылы жақсы нәтижеге қол жеткізуге болады. Әлемнің басқа елдеріне келетін болсақ, олардың тәжірибесі сыбайлас жемқорлықты жеңуге болатынын көрсетеді. Мысалы, Қытай өзінің қатал жазаларымен, соның ішінде сыбайлас жемқорлық үшін өлім жазасына кесілген. Еуропа мен Солтүстік Америкада өздерін «Сақшылар» деп атайтын арнайы ұйымдар бар. Олар тәртіп сақшыларын қадағалап, заңбұзушылықтарды түсіріп, интернетке жариялайды. Соның арқасында бұл елдерде құқық қорғау органдары қызметкерлері арасында жемқорлық іс жүзінде жоқ. Сыбайлас жемқорлық – қоғамымыздың дерті, оны тек қоғамның өзі жеңе алады деп санаймын. Өйткені оған қарсы шығып, онымен күресетін де біздер, қоғамның қарапайым мүшелері. Ал бізде керісінше болады: қоғам мүшелері сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтай отырып, бұл туралы үнсіз қалады, кейде олар пара немесе басқа да сый ұсынып, сыбайлас жемқорлықтың арандатушысына айналады. Мұндай жағдайлар орын алмас үшін мұндай бастамашыларға ғана емес, заңдық жауапкершілікті қатайту қажет[4].
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдар:
- қоғамға сыбайлас жемқорлыққа жол берілмейтіні және оны кез келген жағдайда хабарлау қажеттілігі туралы идеяны жеткізуге бағытталған халықпен ақпараттық жұмыс;
- мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын арттыру;
- БАҚ тәуелсіздігі;
- мемлекеттік қызметшілердің әлеуметтік қамтамасыз етілу деңгейін арттыру;
- бюрократиялық процедураларды жеңілдету, оларды электронды түрге көшіру.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды әдістерінің бірі — заңды міндетті түрде сақтау. Бұл ретте моральдық жағы да үлкен рөл атқарады. Адамгершілігі жоғары адам заң бұзбайды. Біздің эрамызға дейінгі 5 ғасырда. Қытай данышпаны Конфуций: «Барлық адамдар өз міндеттерін орындауы керек – әке – әке, ұл – ұл, билеуші – билеуші» деген. Бұдан шығатыны, біз заңдарды сақтауымыз керек, әр адам өз орнындағы өз міндетін адал, адал және жауапкершілікпен атқарып, ешбір жағдайда жемқор шенеуніктердің жетегіне ермеу керек. Еліміздің лайықты азаматы, қаламыздың патриоты болу үшін ішкі мәдениетімізді көтеруіміз керек. Сонда ғана зұлымдық, көреалмаушылық, парақорлық, жеке бас мүддесі жоқ, махаббатқа, жақсылыққа, бақытқа толы әлемде өмір сүре аламыз!
Қорыта келе, ұлт зиялысы, «Алаш» деп қазақ халқының болашағы мен бүгініне алаңдаған Ахмет Байтұрсынұлы «Телміріп тапқан теңгеден – тер төгіп тапқан тиын жұғымды» деген сөздерімен адал еңбектың наны қашанда берекелі екендігін айтады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы иммунитеті күшті, бұл зұлымдықты қабылдап қана қоймай, түсіне алмайтын ұрпақ өсіп келеді. Сыбайлас жемқорлық елдің өркендеуі мен дамуына үлкен кедергі келтіретіндіктен, барлық адам ауызбіршілікпен бұл дертпен күресуі керек.
Шымкент қаласы мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының бас маман – сот мәжілісінің хатшысы Айтуре Әсел
