2026 жылдың 18 мамыры – тек қазақ халқы үшін ғана емес, бүкіл еуразиялық кеңістік пен халықаралық зиялы қауым үшін тарихи маңызы зор айтулы дата. Бұл күні Қазақстанның Еңбек Ері, халық жазушысы, көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Олжас Омарұлы Сүлейменов 90 жасқа толып отыр. Олжас феномені – өз шығармашылығымен ұлттық болмысты жаһандық кеңістікке шығарып, «кіші халық» деген саяси түсінікті «ұлы мәдениет» деген рухани ұғыммен алмастырған бірегей құбылыс. Оның ғасырға жуық ғұмыры поэзияның асқақтығы мен ғылымның дәлдігін, саясаттың тереңдігі мен дипломатияның кемеңгерлігін ұштастырған нағыз интеллектуалды ерліктің үлгісі болып табылады.
Ақынның әдебиет айдынына келуі ХХ ғасырдың 60-жылдарындағы «жылымық» кезеңімен тұспа-тұс келіп, қазақ поэзиясына мүлдем жаңа, еуропалық интеллектуалды стиль мен көшпенділердің еркіндік сүйгіш рухын біріктірген тың тыныс алып келді. 1961 жылдың сәуірінде адамзаттың ғарышқа тұңғыш сапарына арналған «Жер, адамға тағзым ет!» поэмасы Олжас есімін әлемдік биікке көтерді. Бұл туынды тек техникалық жетістікті жырлау емес, адамзат баласының шексіз мүмкіндігін, еркіндік пен адамгершілік мұраттарды ту еткен манифест іспетті қабылданды. Содан бері ақынның әрбір сөзі қоғамдық сананың қозғаушы күшіне айналып, оның қаламынан шыққан туындылар ұлттық намыстың символына айналды.
Сүлейменовтің ғалым ретіндегі ең үлкен ерлігі ретінде 1975 жылы жарық көрген «Аз и Я» кітабын атап өтуіміз керек. Бұл еңбек сол кездегі тоталитарлық идеологияның құрыштай тәртібін бұзып шыққан рухани жарылыс болды. «Игорь полкі туралы жырдың» құрамындағы түркі тілдес қабаттарды зерделей отырып, автор славян және түркі халықтарының ортақ тарихын, мәдениеттердің өзара ықпалдастығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Кітап жарық көргеннен кейін басталған «идеологиялық сот» пен цензураның қыспағына қарамастан, Олжас Омарұлы өз аргументтерін кәсіби адвокаттай дәлдікпен қорғап, тарих алдындағы ғылыми әділдікті сақтап қалды. Бұл еңбек бүгінгі таңда деколонизациялық үдерістердің және тарихи сананы жаңғыртудың іргетасы болып саналады.
Ақынның қайраткерлік жолындағы ең жарқын белесі – «Невада-Семей» антиядерлық қозғалысы. 1989 жылдың 28 ақпанында Олжас Сүлейменовтің бастамасымен құрылған бұл қозғалыс әлемдік тарихта халықтық дипломатияның мемлекеттік шешімдерге тікелей ықпал ете алатынын дәлелдеген алғашқы прецедент болды . Сол жылдың 25 ақпанында теледидар арқылы жасалған отты мәлімдемеден кейін Жазушылар одағының алдына мыңдаған адам жиналып, небәрі бір аптаның ішінде полигонды жабуды қолдаған 2 миллионнан астам қол жиналды. Бұл күрес өз нәтижесін беріп, 1989 жылдың 19 қазанында сағат 00:03-те Семей полигонында соңғы ядролық жарылыс жасалды . Бұл күн адамзаттың ядролық қасіреттен арылу жолындағы ұлы жеңісі ретінде тарихта қалды. 2026 жылы ақын мерейтойымен қатар, осы тарихи оқиғаға 37 жыл толатынын атап өту орынды. Ал 1991 жылғы 29 тамыздағы Президент Жарлығымен полигон ресми түрде жабылып, Қазақстан ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан әлемдегі тұңғыш мемлекетке айналды.
Қоғам қайраткері ядролық сынақтардың зардабын, әсіресе өскелең ұрпақтың денсаулығына тигізген әсерін әрдайым ашына айтып келеді. Оның радиация мен аутизм диагнозының арасындағы генетикалық байланыс туралы пайымдаулары бүгінгі статистикалық мәліметтермен де расталып отыр. 2025-2026 жылдардағы деректер бойынша, Қазақстанда аутизм диагнозымен туатын балалардың саны 2019 жылмен салыстырғанда 5,1 есеге артқан. Сүлейменовтің «егер сынақтар тоқтамаса, әрбір бесінші бала науқас болып туар еді» деген сөзі оның ұлт болашағы үшін қаншалықты алаңдағанын көрсетеді.
Тәуелсіздік жылдарында Олжас Омарұлы елдің құқықтық іргетасын қалауға да белсене қатысты. КСРО Жоғарғы Кеңесінің және Қазақстан Парламентінің депутаты ретінде ол заңның тек жазалаушы емес, ең алдымен адам құқықтарын қорғаушы құрал болуын жақтады. Оның ЮНЕСКО-дағы дипломатиялық қызметі мен «Мәдениеттердің жақындасуы» бастамасы БҰҰ деңгейінде құқықтық қолдау тауып, халықаралық қақтығыстарды бейбіт шешудің жаңа жолын ұсынды . Олжас Сүлейменов – қазақтың дәстүрлі билер сотының «тура биде туған жоқ» деген ұлы қағидасын заманауи заңнамалық санаға қайта алып келген рухани судья іспетті. Оның «Тауларды аласартпай, даланы асқақтату» идеясы – бүгінгі әділетті Қазақстан құрудың басты этикалық кодексі болып қала бермек. Тоқсанның төріне шыққан абыз ақынның мұрасы – болашақ ұрпақ үшін білімнің, еркіндіктің және нағыз отансүйгіштіктің мәңгілік мектебі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Казинформ халықаралық ақпарат агенттігі. Мұрағат деректері (2026 ж.).
- Сүлейменов О. Аз и Я. Избранные лингвистические заметки. — Алматы: Жазушы, 1975.
- Сүлейменов О. Жер, адамға тағзым ет! — Алматы, 1961.
- «Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы» ҚР Президентінің № 409 Жарлығы. — 1991 жылғы 29 тамыз.
- Tengrinews.kz. «30 лет назад на Семипалатинском полигоне произвели последний ядерный взрыв».
- Ranking.kz. «В РК улучшились диагностика и поддержка детей с РАС» (2025 ж. деректері).
- Е-history.kz. «Рожденные взрывом: 30 лет движению Невада-Семипалатинск».
- ЮНЕСКО-ның халықаралық конвенциялары мен дипломатиялық актілері (2010–2026 жж.).
- ҚР Ұлттық кітапханасы. «Олжас Сүлейменов: Библиографиялық көрсеткіш». — Алматы, 2026.
- Forbes Kazakhstan. «Посвящается 90-летию Олжаса Сулейменова» (2026 ж. наурыз).
Ақтөбе қалалық сот әкімшісінің Мұхамбетқалиев Асқар
Аға сот приставы Советұлы