Цифрлық технологиялар өмірімізді айтарлықтай жеңілдеткенімен, қылмыстық әлемді де жаңа деңгейге көтерді. Бүгінгі таңда тергеу тәжірибесінде бір ғана қарапайым интернет-алаяқтық әрекеті біртіндеп ауыр қылмыстар тізбегіне ұласып жататын жағдайлар жиі кездеседі. Желідегі аңғалдық немесе заңды білмеушілік адамды бір сәтте қылмыстық схеманың белсенді қатысушысына немесе қудалау құрбанына айналдыруы мүмкін.
Онлайн-алаяқтық Тізбектің бастау нүктесі Киберқылмыстардың басым бөлігі адамдардың сенімгерлігін теріс пайдаланудан немесе ақпараттық сауатсыздығынан басталады. Құрақтар мен жалған хабарламалар: Банк немесе мемлекеттік орган атынан келген күдікті сілтемелер азаматтардың жеке мәліметтерін ұрлауға бағытталған. Жалған кредиттер мен инвестициялар: Алаяқтар жәбірленушіні алдап қана қоймай, оның психологиялық әлсіз тұстарын тиімді пайдаланады. Алайда бұл жай ғана ақша жоғалтумен шектелмейді. Көбінесе зардап шеккендер өздері білмейтін қылмыстық айналымның құралына айналып шыға келеді. Дроперлік: Заңсыз ақша айналымының баспалдағы Интернет-алаяқтық жолмен алынған қаражатты қолма-қол ақшаға айналдыру немесе басқа шоттарға аудару үшін қылмыскерлер «дроперлерді» (ақша тасымалдаушыларды) пайдаланады. Қасақана емес қатысу: Көптеген жастар немесе әлеуметтік жағынан осал топ өкілдері өз картасын «уақытша пайдалануға беру» арқылы оңай ақша табуды көздейді. Олар мұның арты ауыр қылмыстық жауапкершілікке әкелетінін түсінбейді. Заң алдындағы жауапкершілік: Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, өз банк картасын немесе шотын басқа біреудің пайдалануына беру қылмыстық схеманың сыбайласы ретінде танылуға негіз болады. Бұл ретте «білмедім» немесе «қателік болды» деген сылтаулар заң бойынша жауапкершіліктен босатпайды.
Сталкинг және кибербуллинг: Жеке кеңістікті бұзу
Қаржылық алаяқтық пен дроперлік жүйесінен бөлек, заманауи киберқылмыстың тағы бір қауіпті түрі — сталкинг (адамды аңду, мазалау) мен кибербуллинг. Психологиялық қысым: Алаяқтық құрбаны болған немесе қарызға батқан азаматтар көбінесе бейтаныс тұлғалар тарапынан жүйелі түрдегі қорқытуларға, әлеуметтік желілердегі мазалауларға тап болады. Жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзу, ар-намыс пен қадір-қасиетке қасақана тию цифрлық кеңістікте де қатаң жазаланатын әрекеттер қатарына жатады.
Виртуалды қауіптер бір-бірімен тығыз байланысты. Бір қарағанда зиянсыз көрінген интернеттегі жеңіл ақша табу ұсынысы немесе күдікті сілтеме өмірді түбегейлі өзгертетін құқықтық салдарға әкеп соғуы мүмкін. Әрбір азамат өзінің цифрлық қауіпсіздігі үшін жауапты екенін ұмытпауы тиіс. Жеке куәлік көшірмелерін, ЭЦҚ кілтін, парольдер мен SMS-кодтарды бейтаныс тұлғаларға немесе күдікті сайттарға жолдамаңыз.
Банк картаңызды бөтенге сеніп тапсырмаңыз: Картаны басқа біреудің пайдалануына беру — сізді автоматты түрде қылмыстық схеманың қатысушысы (дропер) етеді. Күдікті ұсыныстардан бас тартыңыз: «Үйде отырып оңай ақша тап» немесе «тез арада шотыңызды айналымға беріңіз» деген ұсыныстардың артында әрдайым қылмыстық әлем тұрады. Заңды білмеу адамды жауапкершіліктен босатпайтынын әрдайым есте сақтап. Әрбір азамат өзінің цифрлық қауіпсіздігі мен болашағы үшін тікелей жауапты.
Т.И.Алдабергенов, Ұлытау облысы Жезқазған қаласының мамандандырылған тергеу сотының сот әкімшісінің басшысы
