Отбасы – қоғамның негізгі тірегі, адам өміріндегі ең маңызды құндылықтардың бірі. Сондықтан отбасы мүшелерінің арасындағы кез келген дау тек құқықтық мәселе ғана емес, оның артында адамдардың тағдыры, балалардың болашағы мен өзара қарым-қатынас тұр. Осы себепті отбасылық дауларды сотта қарау кезінде заң талаптарымен қатар, тараптардың мүддесі мен отбасы мүшелерінің, әсіресе кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғауға ерекше мән беріледі.
Отбасылық даулардың қатарына некені бұзу, алимент өндіру, баланың тұрғылықты жерін анықтау, баламен қарым-қатынас жасау тәртібін белгілеу, ата-ана құқықтарына қатысты мәселелер, ортақ мүлікті бөлу және басқа да даулар жатады. Олардың әрқайсысының өзіндік құқықтық ерекшеліктері бар.
Баланың мүддесі – басты назарда
Отбасылық дауларды қарау кезінде сот үшін ең маңызды мәселелердің бірі – баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау.
Мәселен, ата-аналар баланың кіммен бірге тұратыны жөнінде ортақ шешімге келе алмаған жағдайда, сот істің нақты мән-жайларын жан-жақты зерттейді. Бұл ретте баланың жасы, ата-анасының әрқайсысымен қарым-қатынасы, ата-аналардың тұрмыстық жағдайы, баланы тәрбиелеуге мүмкіндігі және басқа да маңызды жағдайлар ескеріледі.
Балаға қатысты дауда оның пікірін анықтау қажеттілігі де заңда белгіленген талаптарға сәйкес шешіледі. Демек, мұндай істерде ата-аналардың өзара келіспеушілігінен бұрын баланың қауіпсіздігі мен қалыпты дамуына қолайлы жағдай жасау мәселесі алдыңғы орынға шығады.
Некені бұзу – тек құқықтық рәсім емес
Некені бұзу туралы істер де отбасылық даулардың кең таралған санатына жатады. Алайда мұндай істі қарау барысында соттың міндеті тек некені тоқтатумен шектелмейді.
Егер ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған балалары болса, олардың кіммен тұратыны, алимент төлеу мәселесі және баланың ата-анасының екіншісімен араласу тәртібі сияқты мәселелер де маңызды мәнге ие болуы мүмкін. Заңнамада көзделген жағдайларда сот ерлі-зайыптыларға татуласуға мүмкіндік береді. Бұл – отбасын сақтап қалуға бағытталған маңызды құқықтық тетік. Себебі кейбір жанжалдар уақытша түсініспеушіліктен туындауы мүмкін. Сондықтан тараптарға өзара келісімге келуге жағдай жасау сот процесінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Алимент мәселесіндегі жауапкершілік
Алимент өндіру туралы талаптар да ерекше әлеуметтік маңызға ие. Өйткені баланы материалдық қамтамасыз ету – ата-ананың заңда белгіленген міндеті.
Ата-ананың бірге тұруы немесе бөлек тұруы бұл міндетті жоймайды. Баланың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етуге екі тарап та жауапты.
Сот алимент өндіру туралы талаптарды қараған кезде заң талаптарына сәйкес баланың қажеттіліктері мен ата-аналардың материалдық және отбасылық жағдайына қатысты мән-жайларға назар аударады.
Мүліктік дау кезінде де отбасы ерекшелігі ескеріледі
Ерлі-зайыптылар арасында ортақ мүлікті бөлуге байланысты даулар туындаған жағдайда мәселе азаматтық-құқықтық сипат алғанымен, оның негізінде отбасылық қатынас жататынын ескермеуге болмайды.
Ортақ мүліктің құрамын анықтау, оны сатып алуға жұмсалған қаражаттың сипаты, тараптардың үлесі және басқа да мән-жайлар сотпен жан-жақты зерттеледі. Сондықтан мұндай істер бойынша тараптардың талаптарын нақты дәлелдермен негіздеуі маңызды. Құжаттар, төлем түбіртектері, келісімдер және заңда рұқсат етілген өзге де дәлелдемелер істің дұрыс шешілуіне ықпал етеді.
Бітімгершілікке келудің маңызы
Отбасылық даулардың ерекшелігі – тараптардың көп жағдайда сот шешімінен кейін де бір-бірімен байланысын жалғастыруында. Әсіресе ортақ балалары бар ата-аналар үшін бұл өте маңызды.
Осыған байланысты дауды бейбіт жолмен реттеу, өзара келісімге келу және медиативтік тәсілдерді пайдалану отбасылық жанжалды ушықтырмай шешуге мүмкіндік береді. Бітімгершілікке келу тараптардың құқықтарын шектемеуі және баланың мүддесіне қайшы болмауы тиіс. Өзара келісімге қол жеткізілген жағдайда дауласушы тараптар ғана емес, ең алдымен отбасы мүшелері мен балалар ұтады.
Соттың басты міндеті
Отбасылық дауларды қарау кезінде соттың басты мақсаты – тараптардың бірін жеңімпаз, екіншісін жеңілген тарап ретінде анықтау емес. Негізгі міндет – заң талаптарына сәйкес әділ шешім қабылдап, адамның бұзылған құқығын қалпына келтіру және қорғалуға тиіс мүддені қамтамасыз ету.
Сондықтан әрбір отбасылық істің өзіндік ерекшелігі бар. Бір отбасыға қатысты дауды екінші бір отбасының жағдайымен салыстыруға болмайды. Сот әр істің нақты мән-жайын жеке зерттеп, заңға және ұсынылған дәлелдемелерге сүйене отырып шешім шығарады.
Отбасылық жанжалдың сотқа жетуі – тараптар арасындағы қарым-қатынастың күрделі кезеңі. Мұндай жағдайда эмоцияға берілмей, құқықтық жолмен мәселені шешуге ұмтылған жөн. Ал баланың тағдырына қатысты дауларда оның мүддесі әрқашан бірінші орында тұруы қажет.
Отбасының беріктігі – қоғамның тұрақтылығының негізі. Ал туындаған дауларды өркениетті әрі заңды жолмен шешу – құқықтық мәдениеттің маңызды көрсеткіші.
Қызылорда облысы, Жалағаш
аудандық соттың төрағасы
О.И.Абдукаликов
