Сыбайлас жемқорлық – қазіргі қоғамдағы ең күрделі әлеуметтік мәселелердің бірі. Бұл құбылыс мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігіне, азаматтардың құқықтары мен қорғалуына және елдің экономикалық дамуына кері әсер етеді. Әсіресе сот жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың орын алуы қоғам үшін аса қауіпті, өйткені сот – әділеттіліктің негізгі кепілі болып саналады. Егер сот жүйесінде әділдік сақталмаса, онда заң үстемдігі әлсіреп, азаматтардың мемлекетке деген сенімі төмендейді.
Сот жүйесі – құқықтық мемлекеттің басты тіректерінің бірі. Оның негізгі міндеті – азаматтардың құқықтарын қорғау, заңдардың орындалуын қамтамасыз ету және қоғамдағы дауларды әділ шешу. Соттың тәуелсіздігі мен адалдығы қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттіліктің кепілі болып табылады. Сондықтан сот қызметкерлері мен судьялардың жоғары моральдық қасиеттерге ие болуы және заң талаптарын қатаң сақтау маңызды. Алайда кейбір жағдайларда сот жүйесінде сыбайлас жемқорлық көріністері кездесуі мүмкін. Бұл көбінесе пара беру, қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану немесе жеке мүдделерді қорғау арқылы байқалады. Мұндай жағдайлар сот шешімдерінің әділдігіне күмән туғызады. Егер азаматтар сот арқылы өз құқықтарын қорғай алмайды деп ойласа, онда олар заңға деген сенімін жоғалтады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы
құқықтық тәртіптің әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Сот жүйесіндегі жемқорлықтың негізгі себептерінің бірі – бақылау мен ашықтықтың жеткіліксіздігі. Сонымен қатар кейбір адамдардың құқықтық мәдениетінің төмендігі де бұл мәселеге әсер етеді. Кейбір азаматтар өз мәселесін заңды жолмен шешудің орнына, пара беру арқылы жылдам нәтижеге жетуге тырысады. Мұндай әрекеттер қоғамдағы әділетсіздікті күшейтеді. Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күрес мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты болып табылады. Соңғы жылдары сот жүйесін жетілдіру және оның ашықтығын арттыру мақсатында көптеген реформалар жүргізілуде. Сот процестерін цифрландыру, электрондық сот жүйесін енгізу, сот отырыстарының ашықтығын қамтамасыз ету сияқты шаралар осы бағыттағы маңызды қадамдар болып саналады. Мұндай жаңашылдықтар адам факторын азайтып, сот жүйесіндегі жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар судьялардың кәсіби біліктілігін арттыру және олардың
тәуелсіздігін қамтамасыз ету де үлкен рөл атқарады. Судьялар тек заңға
бағынып, ешқандай қысымсыз шешім қабылдауы тиіс. Егер судьялар әділ әрі
тәуелсіз жұмыс істесе, қоғамда заң үстемдігі нығайып, азаматтардың
мемлекетке деген сенімі артады.
Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының талаптарын бұзған сот жүйесіндегі судьялар мен сот қызметкерлері заңда көрсетілгендей жауапкершіліктерге тартылуда.
Сыбайлас жемқорлықпен күресте қоғамныңда рөлі ерекше. Әрбір азамат
заңды құрметтеп, пара беруден бас тартуы қажет. Қоғамдық бақылау,
бұқаралық ақпарат құралдарының белсенділігі және азаматтардың құқықтық
сауаттылығының артуы жемқорлықтың алдын алуға көмектеседі. Сондай-ақ, жастар арасында адалдық, әділдік және жауапкершілік құндылықтарын
қалыптастыру маңызды.
Қорытындылай келе, сот жүйесінің тазалығы мен әділдігі – құқықтық
мемлекеттің негізгі шарттарының бірі. Сыбайлас жемқорлықпен тиімді
күресу үшін тек заңнаманы күшейту жеткіліксіз. Сонымен қатар қоғамда
адалдық мәдениетін қалыптастыру, сот жүйесінің ашықтығын арттыру және
әр азаматтың жауапкершілігін күшейту қажет. Сонда ғана әділетті әрі
сенімді сот жүйесін қалыптастырып, қоғамның тұрақты дамуына қол жеткізуге болады.
Жоғарыда аталғандардың негізінде және сыбайлас жемқорлыққа жол бермеу, алдын алу және болдырмау мақсатында Батыс Қазақстан облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотында тұрақты түрде іс-шаралар өткізілуде, атап айтқанда ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңының талаптарын қатаң сақтап, сот қызметкерлерімен іске қатысушыларға құқықтық насихат-түсіндіру жұмыстары, сот қызметкерлерімен жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылықтарын болдырмау бағытындағы семинарлар, іс бойынша тараптармен процестен тыс қарым-қатынасқа түсуге жол берілмеуі, сотқа келушілер үшін өткізу тәртібін күшейту жөнінде және осы бағыттағы шаралар жүзеге асырылуда.
Искалиева Айғаным Камидуловна, Батыс Қазақстан облыстық мамандандырылған
ауданаралық экономикалық соты
әкімшісінің орынбасары
