Сыбайлас жемқорлықпен күрес – тек мемлекеттік органдардың міндеті емес, заң үстемдігін құрметтейтін әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі.
Қоғамның тұрақты дамуы мен мемлекеттің өркендеуі ең алдымен заң үстемдігіне, әділдікке және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сеніміне байланысты. Ал осы құндылықтарға үлкен нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыстардың бірі – сыбайлас жемқорлық.
Жемқорлық – жекелеген адамдардың заңсыз пайда табуға ұмтылуымен шектелмейтін, бүкіл қоғамдық жүйеге кері әсер ететін күрделі әлеуметтік мәселе. Ол мемлекеттік басқарудың тиімділігін төмендетіп, экономикалық дамуға кедергі келтіреді, әлеуметтік теңсіздікті тереңдетеді және қоғамдағы әділеттілік қағидатын әлсіретеді.
Ең алдымен, сыбайлас жемқорлық заң алдындағы теңдік принципіне қайшы келеді. Заң бойынша барлық азаматтың құқықтары мен міндеттері тең болғанымен, жемқорлық орын алған ортада кейбір адамдар өздерінің қызметтік жағдайын немесе қаржылық мүмкіндігін пайдаланып, заң талаптарын айналып өтуге тырысады. Мұндай әрекеттер адал еңбек етіп, заңды сақтайтын азаматтардың құқығына нұқсан келтіреді.
Жемқорлықтың экономикалық салдары да аз емес. Бюджет қаражатының мақсатсыз жұмсалуы, мемлекеттік сатып алулардағы заңсыздықтар, қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану елдің қаржылық ресурстарына зиян келтіреді. Нәтижесінде әлеуметтік нысандардың сапасы төмендеп, инфрақұрылымдық жобалар уақытында жүзеге аспай, халықтың тұрмыс сапасына кері әсерін тигізеді.
Оның қоғамға тигізетін ең ауыр зардаптарының бірі – адамдардың әділдікке деген сенімін жоғалтуы. Егер азамат белгілі бір мәселенің заңмен емес, таныстықпен немесе пара арқылы шешілетініне көз жеткізсе, оның мемлекеттік институттарға деген құрметі әлсірейді. Ал сенім әлсіреген жерде құқықтық мәдениетті қалыптастыру да қиындай түседі.
Сыбайлас жемқорлықпен күресте сот жүйесінің орны ерекше. Себебі сот – заңдылық пен әділдіктің сақталуын қамтамасыз ететін негізгі мемлекеттік институттардың бірі. Соттың басты міндеті – әрбір істі заң талаптарына сәйкес, бейтарап және әділ қарау. Бұл ретте судьяның тәуелсіздігі, адалдығы және кәсіби жауапкершілігі айрықша маңызға ие.
Судья өз қызметінде заң мен ар-ождан талаптарын басшылыққа алып, кез келген сыртқы ықпалдан тәуелсіз болуы тиіс. Сот төрелігін жүзеге асыру барысында азаматтардың лауазымына, әлеуметтік жағдайына немесе материалдық мүмкіндігіне қарамастан, барлығына бірдей құқықтық талаптар қолданылуы қажет.
Сот жүйесіндегі ашықтық пен жариялылық та сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың маңызды тетіктерінің бірі. Сот процестерін цифрландыру, электрондық құжат айналымын дамыту, сот актілерінің қолжетімділігін қамтамасыз ету адам факторының ықпалын азайтып, процестердің ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді.
Алайда жемқорлықпен күрес тек жазалау шараларымен шектелмеуі керек. Оның алдын алу, құқықтық сауаттылықты арттыру және қоғамда адалдық мәдениетін қалыптастыру маңызды. Әсіресе, жас ұрпаққа бала кезінен адал еңбек ету, өзгенің құқығын құрметтеу, заңды сақтау сияқты құндылықтарды сіңіру қажет.
Бұл ретте әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі де ерекше. Пара беру де, пара алу да заңға қайшы әрекет екенін қоғам терең түсінуі керек. Заңсыз жолмен мәселені шешуге ұмтылу жемқорлықтың тамыр жаюына жағдай жасайды. Сондықтан азаматтардың құқықтық белсенділігі мен сыбайлас жемқорлық көріністеріне төзбеушілігі қоғамдық сананың маңызды бөлігіне айналуы тиіс.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. Дегенмен бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесі тек қабылданған заңдар мен жүргізілген тексерулерге емес, қоғамдағы адалдық пен жауапкершілік қағидаттарының қаншалықты орныққанына да байланысты.
Менің пайымдауымша, жемқорлықтан ада қоғам қалыптастыру – бір ғана мемлекеттік органның немесе құқық қорғау құрылымының міндеті емес. Бұл – билік өкілдері мен азаматтық қоғамның, әрбір мекеме мен әрбір адамның ортақ жауапкершілігі.
Әділдік салтанат құрған қоғамда адамның еңбегі бағаланып, заң бәріне бірдей қызмет етеді. Ал мұндай қоғамның негізі – адалдық, ашықтық және заң үстемдігі.
Сондықтан жемқорлыққа қарсы күресті күнделікті өмірдегі қарапайым адалдықтан бастауымыз керек. Өйткені қоғамның болашағы әрбір азаматтың заңға құрметінен, әділетті таңдауы мен азаматтық ұстанымынан қалыптасады.
Сембаев Данияр Казалиевич, Алматы қаласы Әуезов аудандық сотының судьясы
