Қоғамның тұрақты дамуы мен елдің өркендеуі ең алдымен заңның үстемдігіне, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына және қоғамдық тәртіптің сақталуына байланысты. Заң мен тәртіп – кез келген мемлекеттің беріктігін айқындайтын негізгі құндылықтардың бірі. Заң талаптары баршаға бірдей орындалып, әр азамат өз құқықтарымен қатар міндеттерін де жақсы білген жағдайда ғана қоғамда өзара сенім мен жауапкершілік қалыптасады.
Қазақстан Республикасында заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау – мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі. Бұл ретте сот жүйесінің атқаратын рөлі ерекше. Себебі сот – құқық пен әділеттіліктің арақатынасын қамтамасыз ететін, дауларды заң негізінде шешетін және адамның бұзылған құқықтарын қорғауға бағытталған маңызды мемлекеттік институт.
Заң үстемдігі – өркениетті қоғамның басты қағидасы
Заң үстемдігі дегеніміз – қоғамдағы барлық адамның, мемлекеттік органның және лауазымды тұлғаның заң талаптарын сақтауы. Заң алдында азаматтардың әлеуметтік жағдайына, қызметіне немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан тең болуы – құқықтық мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі.
Заңды білу – әр адамның өз құқығын қорғауы үшін қажет. Алайда заң талаптарын сақтау тек өз құқықтарын білумен шектелмейді. Әрбір азамат басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге, қоғамдық тәртіпті сақтауға және өз әрекетінің салдарына жауапкершілікпен қарауға тиіс.
Кейде қоғамда құқық пен міндет ұғымдары бір-бірінен бөлек қарастырылып жатады. Шын мәнінде, олар өзара тығыз байланысты. Мысалы, әр адамның білім алуға, еңбек етуге, өз пікірін білдіруге құқығы бар. Сонымен бірге қоғам мүшелерінің заңдарды сақтау, өзге адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу, қоғамдық тәртіпті бұзбау сияқты міндеттері де бар. Сондықтан заң мен тәртіпті нығайту тек құқық қорғау органдарының немесе сот жүйесінің міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік.
Сот – әділеттілікті қамтамасыз ететін маңызды институт
Сот жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, дауларды заң талаптарына сәйкес әділ шешу және сот төрелігін жүзеге асыру.
Сот қызметкері ретінде күнделікті жұмыс барысында азаматтардың сот жүйесіне деген сенімі қаншалықты маңызды екенін жақсы түсінеміз. Сотқа жүгінген әрбір адамның артында нақты өмірлік жағдай, отбасы, еңбек, мүлік, құқық немесе тағдыр мәселесі тұрады. Сондықтан сотқа келген азаматпен қарым-қатынаста әдептілік, жауапкершілік, бейтараптық және кәсібилік қағидалары ерекше маңызға ие.
Сот қызметінің басты мақсаты – тек дауды шешу ғана емес, сонымен бірге заң талаптарының сақталуына ықпал ету, азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыру және қоғамда заңға деген құрметті қалыптастыру.
Әділ сот төрелігі – қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды кепілі. Сот шешімдері заңға негізделіп, белгіленген тәртіппен қабылданған кезде азаматтардың құқықтық мемлекетке деген сенімі нығая түседі.
«Заң мен тәртіп» қағидаты – ортақ жауапкершілік.
Заң мен тәртіпті қамтамасыз ету мәселесінде алдын алу жұмыстарының маңызы зор. Құқық бұзушылық орын алғаннан кейін ғана әрекет ету жеткіліксіз. Оның себептері мен жағдайларын алдын ала анықтап, азаматтардың құқықтық сауатын арттыру қажет.
Әсіресе жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру – маңызды міндеттердің бірі. Жасөспірім заңның талаптарын ерте жастан түсініп, өз әрекетінің салдарын бағалай білсе, құқық бұзушылықтың алдын алуға мүмкіндік артады.
Отбасы, мектеп, еңбек ұжымы, мемлекеттік органдар және қоғамдық ұйымдар бұл бағытта бірлесіп жұмыс жүргізуі қажет. Баланың бойына жауапкершілік, тәртіп, үлкенді құрметтеу, өзгенің құқығын сыйлау сияқты құндылықтар отбасынан қалыптасады.
Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда адамдар өз мәселесін күшпен немесе заңсыз жолмен шешуге емес, заңда белгіленген тәртіппен шешуге ұмтылады. Бұл – өркениетті қоғамның маңызды көрсеткіші.
Азаматтың құқықтық сауаты – заңсыздықтың алдын алудың бір жолы.
Көптеген құқықтық мәселелер азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін толық білмеуінен туындауы мүмкін. Сондықтан құқықтық түсіндіру жұмыстарының маңызы зор.
Азамат өзінің қандай жағдайда сотқа жүгіне алатынын, сотқа талап қою тәртібін, сот процесіне қатысушының құқықтары мен міндеттерін білгені жөн. Сонымен бірге сот актілерінің орындалуы да заңдылықтың маңызды бөлігі болып табылады.
Құқықтық сауаттылық адамға қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Өз құқығын білетін азамат заңсыз әрекетке жол бермеуге және өзіне қатысты заңсыздық орын алған жағдайда оны белгіленген құқықтық тәртіппен қорғауға мүмкіндік алады.
Осы тұрғыдан алғанда, қоғамның құқықтық мәдениетін арттыру – заң мен тәртіпті нығайтудың тиімді жолдарының бірі.
Қоғамдық тәртіп – әр азаматтан басталады.
Заң мен тәртіп туралы сөз қозғағанда, оны тек қылмыс пен құқық бұзушылық мәселесімен шектеуге болмайды. Тәртіп – күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден басталады.
Жол қозғалысы ережесін сақтау, қоғамдық орындарда әдептілік таныту, өзгенің мүлкіне құрметпен қарау, көршілермен тату қарым-қатынаста болу, еңбек тәртібін сақтау – мұның барлығы құқықтық мәдениеттің көрінісі.
Бір қарағанда ұсақ болып көрінетін тәртіп бұзушылықтарға немқұрайлы қарау қоғамдағы жалпы құқықтық мәдениетке кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан әр азамат «Заңды мен үшін кім сақтайды?» деген сұрақтан бұрын, «Мен заң талаптарын өзім қаншалықты сақтап жүрмін?» деген сұраққа жауап бергені дұрыс.
Қоғамдағы тәртіп әр адамның жеке жауапкершілігінен құралады.
Сот жүйесіндегі ашықтық пен азаматтарға қолжетімділік.
Қазіргі кезеңде сот жүйесінде азаматтарға көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігі мен ашықтығын арттыруға ерекше көңіл бөлінуде. Ақпараттық технологиялардың дамуы сот қызметтерін цифрландыруға, азаматтардың сот органдарымен өзара байланысын жеңілдетуге мүмкіндік беріп отыр.
Цифрлық мүмкіндіктердің дамуы азаматтардың уақытын үнемдеп қана қоймай, сот жүйесінің ашықтығын арттыруға да ықпал етеді. Электрондық сервистерді пайдалану арқылы азаматтар сот процестеріне қатысты қажетті ақпаратты алуға және заңда көзделген рәсімдерді заманауи тәсілдермен жүзеге асыруға мүмкіндік алады.
Сонымен қатар цифрландыру адам факторын толығымен алмастырмайды. Сот жүйесінде қызмет атқаратын әрбір маман өз жұмысына жауапкершілікпен қарап, азаматтардың өтініштері мен сұрақтарына заң шеңберінде тиісті түсініктеме беруге, қызметтік әдеп талаптарын сақтауға міндетті.
Әділетті қоғам – ортақ мақсат.
Заң мен тәртіпті нығайту бір күнде жүзеге асатын міндет емес. Бұл – жүйелі әрі үздіксіз жұмысты қажет ететін процесс.
Әділетті қоғам қалыптастыру үшін мемлекет өз тарапынан заңдардың орындалуын қамтамасыз етсе, азаматтар заң талаптарын құрметтеуі қажет. Мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау саласының мамандары кәсіби міндеттерін адал атқаруға тиіс. Ал қоғам әрбір адамның құқығы мен бостандығын құрметтеуге ұмтылғаны жөн.
Сот қызметкері ретінде менің ойымша, заңға құрмет – қорқыныштан емес, құқықтық санадан туындауы керек. Адам заңды тек жауапкершіліктен қашу үшін емес, қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттіліктің негізі ретінде қабылдаған кезде ғана құқықтық мәдениет жоғары деңгейге көтеріледі.
Әрбір азаматтың заңды сақтауы – мемлекеттің құқықтық негізін нығайтады. Әрбір әділ шешім – қоғамдағы сенімді арттырады. Әрбір құқық бұзушылықтың алдын алу – болашақтағы қауіптің жолын кеседі.
Заң мен тәртіп – мемлекеттің ғана емес, әрбір азаматтың ортақ құндылығы. Қоғамда заң үстемдік құрған кезде адамның құқығы қорғалады, азаматтардың мемлекетке деген сенімі артады, әлеуметтік тұрақтылық нығаяды.
Сот жүйесі үшін басты құндылықтардың бірі – заңдылық пен әділеттілік. Ал сот қызметкерінің әрбір әрекеті осы қағидаттарға негізделуі тиіс. Өйткені сотқа келген азаматтың заңды құқығын қорғау, оның өтінішіне құрметпен қарау және қызметтік міндетті адал орындау – құқықтық мемлекетті қалыптастыруға қосылған нақты үлес.
Заң мен тәртіпті сақтау – біреуге жүктелген міндет емес, баршамызға ортақ жауапкершілік.
Заңға құрмет бар жерде – тәртіп бар.
Тәртіп бар жерде – тұрақтылық бар.
Ал тұрақтылық бар жерде – елдің дамуына берік негіз бар.
Сондықтан заңды сақтау мен әділеттілікті құрметтеуді күнделікті өміріміздің ажырамас қағидасына айналдыру – бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақ алдындағы ортақ міндетіміз.
Ұлытау аудандық сотының сот әкімшісі басшысы Ақнұр Домбаева
