Құқықтық мемлекет құрудың басты шарттарының бірі – адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын тиімді қорғау. Бұл бағытта сот билігінің атқаратын рөлі айрықша. Сот төрелігінің әділ әрі сапалы жүзеге асырылуы азаматтардың мемлекетке және оның құқықтық институттарына деген сенімін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі болып табылады.
Сот актісінің заңдылығы мен негізділігіне күмән туындаған жағдайда оны қайта қараудың тиімді тетіктерінің болуы – сот төрелігінің маңызды кепілі. Осы тұрғыдан алғанда кассациялық сот өндірісінің маңызы ерекше. Кассациялық саты сот актілерінің заңдылығын қамтамасыз етуге, сот практикасының бірізділігін қалыптастыруға және азаматтардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіруге бағытталған.
Қазақстандағы сот жүйесін жетілдіру үдерісі сот төрелігінің сапасын арттыруға, соттардың тәуелсіздігін нығайтуға және азаматтардың сотқа қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл ретте кассациялық соттардың қызметін жетілдіру сот актілерін қайта қараудың тиімді жүйесін қалыптастырудағы маңызды қадам болып саналады.
Кассациялық соттың негізгі міндеттерінің бірі – төменгі тұрған соттар қабылдаған сот актілерінің заң талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ету. Кассациялық саты істің мән-жайларын бірінші реттен бастап толық қайта қарауға емес, негізінен соттардың материалдық және процестік құқық нормаларын дұрыс қолдануын бағалауға бағытталады.
Бұл ретте кассациялық сот сот төрелігінің бірыңғай стандарттарын қалыптастыруға ықпал етеді. Себебі әртүрлі соттарда ұқсас құқықтық жағдайларға қатысты әрқилы шешімдердің қабылдануы азаматтардың құқықтық сенімділігіне кері әсер етуі мүмкін. Ал сот практикасының бірізділігі құқық қолданудың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Кассациялық соттың қызметі азамат үшін тек сот актісін қайта қараудың тағы бір мүмкіндігі ғана емес. Ол – заң талаптарының дұрыс қолданылуын қамтамасыз ететін құқықтық кепілдік. Егер сот актісін қабылдау барысында заң нормалары дұрыс қолданылмаған немесе процестік талаптар елеулі түрде бұзылған жағдайда, кассациялық бақылау мұндай кемшіліктерді түзетуге мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан кассациялық сот азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың қосымша әрі маңызды тетігі ретінде көрінеді. Бірінші және апелляциялық сатыларда қаралған істің нәтижесіне тарап келіспеген жағдайда, заңда белгіленген негіздер болған кезде кассациялық тәртіппен қайта қарау мүмкіндігі азаматтардың құқықтық қорғану мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Кассациялық сатыда сот актісінің заңдылығын тексеру құқықтық қателіктерді анықтауға және оларды жоюға бағытталады. Бұл өз кезегінде азаматтардың бұзылған құқықтарын қалпына келтіруге, заңсыз немесе негізсіз сот актілерінің күшін жоюға не өзгертуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар кассациялық соттардың қызметі соттардың заңды біркелкі қолдануына ықпал етеді. Бір мәселе бойынша қалыптасқан кассациялық практика төменгі соттар үшін құқық нормаларын қолдануда маңызды бағдар бола алады.
Құқық қолдану тәжірибесінің тұрақтылығы азаматтардың құқықтық қауіпсіздігі үшін аса маңызды. Азамат өзінің белгілі бір құқықтық жағдайында заңның қалай қолданылатынын алдын ала түсіне алуы керек. Бұл қағида құқықтық айқындықпен тығыз байланысты.
Кассациялық соттардың осы бағыттағы қызметі сот практикасының бірізділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Әртүрлі соттарда ұқсас істерді қарау кезінде құқық нормаларын түсіндіру мен қолдануда қайшылықтар туындаған жағдайда, кассациялық соттың құқықтық ұстанымдары мұндай мәселелерді жүйелеуге ықпал етеді.
Сот практикасының бірізділігі тек судьялар үшін ғана емес, азаматтар, адвокаттар, заң консультанттары, прокурорлар және басқа да құқықтық қатынастарға қатысушылар үшін маңызды. Өйткені тұрақты әрі болжамды сот практикасы құқықтық қатынастардың орнықтылығын арттырады.
Кассациялық сатыдағы соттар төменгі соттардың құқық нормаларын қолдану тәжірибесін зерделеу арқылы сот төрелігін жүзеге асырудағы жүйелі мәселелерді анықтауға мүмкіндік алады. Мұндай талдау сот практикасын жетілдіруге, құқық нормаларын біркелкі түсіндіруге және сот қателіктерінің алдын алуға ықпал етеді.
Бұл жерде кассациялық соттың мақсаты төменгі соттардың әрбір шешімін қайта қарау емес, заңдылықтың сақталуын қамтамасыз ету екенін атап өткен жөн. Сондықтан кассациялық өндірістің тиімділігі заңда белгіленген негіздер мен рәсімдерді дұрыс қолданумен тікелей байланысты.
Кассациялық сот жүйесінің тиімділігі судьялардың кәсіби біліміне, құқықтық сауаттылығына және сот төрелігін жүзеге асырудағы жауапкершілігіне де байланысты.
Судья заң нормаларын формалды түрде қолданумен шектелмей, оның мазмұнын, мақсатын және нақты құқықтық қатынасқа қолданылу ерекшеліктерін жан-жақты бағалауы қажет. Әрбір сот актісі адамның тағдырына, оның мүліктік жағдайына, іскерлік беделіне немесе басқа да заңды мүдделеріне әсер етуі мүмкін.
Сондықтан сот актісін қабылдау кезінде заңдылық, тәуелсіздік, бейтараптық, әділдік және тараптардың теңдігі қағидалары қатаң сақталуы тиіс. Ал кассациялық саты осы талаптардың орындалуын қамтамасыз ететін сот бақылауының маңызды деңгейі болып табылады.
Кассациялық сот жүйесі – сот төрелігінің сапасы мен заңдылығын қамтамасыз ететін маңызды құқықтық институт. Оның қызметі азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, сот актілеріндегі заң бұзушылықтарды түзетуге және сот практикасының бірізділігін қалыптастыруға бағытталған.
Кассациялық соттардың тиімді жұмыс істеуі сот төрелігінің тұрақтылығын арттырып қана қоймай, азаматтардың құқықтық қорғалу деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Заңның үстемдігі қағидаты нақты сот шешімдерінде көрініс тапқан кезде ғана өзінің шынайы мәніне ие болады.
Сондықтан кассациялық сот жүйесін жетілдіру – тек сот органдарының ішкі қызметін ұйымдастыру мәселесі емес, ол азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, әділ сот төрелігін қамтамасыз етудің және құқықтық мемлекетті нығайтудың маңызды бағыты.
Әрбір азамат өзінің құқығы бұзылған жағдайда оны заң шеңберінде қорғаудың тиімді тетіктері бар екеніне сенімді болуы тиіс. Ал кассациялық сот жүйесі осы сенімді қалыптастыратын және нығайтатын маңызды құқықтық кепілдіктердің бірі болып қала береді.
Қызылорда қаласының
№2 сотының әкімшісі Мадина Каштаевна Жүсіпбекова
