Сот жүйесінің тиімді жұмыс істеуі азаматтардың сот төрелігіне қолжетімділігімен және істерді қараудың белгіленген тәртібінің сақталуымен тікелей байланысты. Осы бағытта азаматтық және әкімшілік сот ісін жүргізуде қолданылатын аумақтық соттылық қағидаларының өзіндік орны бар. Ал кейбір санаттағы істерді басқа сотқа қарауға беру мүмкіндігі сот төрелігін ұйымдастырудың икемділігін арттыруға бағытталған.
Аумақтан тыс соттылық дегеніміз – заңда белгіленген жағдайларда істің әдеттегі аумақтық соттылық қағидалары бойынша емес, өзге соттың қарауына берілуі. Мұндай тәртіп соттардың жұмыс жүктемесін ескеру, істі қараудың тиімділігін қамтамасыз ету және сот төрелігін жүзеге асыруға кедергі келтіруі мүмкін жағдайлардың алдын алу мақсатында қолданылуы мүмкін.
Жалпы қағида бойынша іс тиісті аумақтағы сотта қаралады. Бұл азаматқа өз ісінің қай сотта қаралатынын алдын ала білуге мүмкіндік береді. Алайда құқықтық қатынастардың күрделенуі, соттардың жүктемесінің өзгеруі және сот төрелігін ұйымдастыру қажеттілігі кей жағдайларда осы жалпы тәртіптен өзгеше шешім қабылдауды талап етеді.
Аумақтан тыс соттылықтың ерекшелігі – істің қаралу орны кездейсоқ таңдалмайды. Ол заң талаптарына және сот төрелігінің мүдделеріне сәйкес айқындалады. Сондықтан мұндай тәртіпті тараптардың қалауы бойынша сотты еркін таңдау мүмкіндігі ретінде түсінуге болмайды.
Бұл институттың сот жүйесі үшін практикалық мәні зор. Белгілі бір сотта істердің шамадан тыс шоғырлануы сот талқылауының ұйымдастырылуына қосымша салмақ түсіруі мүмкін. Осындай жағдайда заңда көзделген тәртіппен істі басқа сотқа беру соттардың жұмысын біркелкі ұйымдастыруға ықпал етеді.
Сонымен бірге аумақтан тыс соттылық тараптардың құқықтарын сақтауға негізделуі тиіс. Істің басқа сотқа берілуі процеске қатысушылардың сот арқылы қорғалу құқығын шектемеуге, олардың процестік мүмкіндіктеріне кері әсер етпеуге және істі қараудың белгіленген тәртібіне қайшы келмеуге тиіс.
Соттылық мәселесі іс сотқа келіп түскен алғашқы кезеңдердің бірінде анықталады. Осы уақытта істің қай сотқа жататыны, оны осы соттың қарауына негіз бар-жоғы және заңда көзделген ерекше жағдайлардың бар-жоғы зерделенеді. Бұл талаптардың сақталуы кейінгі процестік әрекеттердің заңдылығына әсер етеді.
Аумақтан тыс соттылықтың тағы бір маңызды қыры – соттар арасындағы өзара іс-қимыл. Істі бір соттан екінші сотқа беру кезінде материалдардың толықтығы, процестік мерзімдер және іске қатысушыларды тиісті түрде хабардар ету мәселелері назардан тыс қалмауы қажет. Мұнда әрбір процестік әрекеттің заңға сәйкес рәсімделуі маңызды.
Соттылық институтының дамуы сот төрелігін ұйымдастырудағы заманауи талаптармен де сабақтас. Қазіргі таңда сот жүйесінде цифрлық технологиялардың кеңінен қолданылуы іс материалдарын электрондық түрде қалыптастыруға, оларды уақтылы жолдауға және процестік әрекеттерді жедел орындауға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде істің басқа сотқа берілуіне байланысты ұйымдастырушылық мәселелерді шешуге қолайлы жағдай жасайды.
Азамат үшін ең маңыздысы – соттылықтың қандай тәртіппен анықталатынын түсіну. Егер іс заң талаптарына сәйкес басқа соттың қарауына берілсе, бұл сот төрелігінен шеттету емес, керісінше істі белгіленген құқықтық тәртіппен қарауды қамтамасыз етуге бағытталған процессуалдық шешім болып табылады.
Соттылық ережелерінің сақталуы сот жүйесіне деген сенімге де әсер етеді. Себебі сотқа жүгінген әрбір адам өзінің мәселесі заңда белгіленген тәртіппен қаралатынына, процестік құқықтарының сақталатынына және қабылданған шешімдердің құқықтық негізі бар екеніне сенімді болуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда аумақтан тыс соттылықты сот жүйесіндегі қарапайым ұйымдастырушылық шара ретінде ғана бағалауға болмайды. Ол – істі тиісті сотта қарауды қамтамасыз етуге, соттардың жұмысын тиімді ұйымдастыруға және сот төрелігін жүзеге асырудың үздіксіздігін қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық институт.
Заңда белгіленген соттылық қағидаларының нақты әрі бірізді қолданылуы сот ісін жүргізудің сапасына тікелей ықпал етеді. Ал аумақтан тыс соттылық институты заңмен белгіленген шектерде қолданылған кезде сот төрелігін ұйымдастырудың икемділігін қамтамасыз ететін маңызды құралдардың бірі болып қала береді.
Қызылорда қаласының әкімшілік
құқық бұзушылықтар жөніндегі
мамандандырылған сотының
сот әкімшісі басшысының
орынбасары Р.Қайып
