ӘРПК: Әскери қызметшілердің құқықтарын қорғаудағы соттың белсенді рөлі
2026 жылғы конституциялық реформалар мен Мемлекет басшысы ілгерілетіп отырған «Заң және Тәртіп» идеологиясы аясында Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі басты басымдық – азаматтардың мемлекеттік органдармен қарым-қатынасында олардың құқықтарын шынайы қорғау тетіктерін нығайту болып табылады. Бұл бағыттағы ең маңызды қадамдардың бірі – әкімшілік әділет жүйесінің конституциялық деңгейде бекітілуі және Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (ӘРПК) қолданыс аясының кеңеюі. Әскери қызметшілер үшін бұл өзгерістер тек заңнамалық жаңалық қана емес, әскери басқару органдарының шешімдеріне қатысты дауларда әділдікке қол жеткізудің кепіліне айналды.
Әкімшілік әділет және соттың белсенді рөлінің философиясы
Дәстүрлі азаматтық іс жүргізуде «тараптардың теңдігі мен состязательность» қағидаты басым болса, әкімшілік сот ісін жүргізуде жағдай мүлдем басқаша. ӘРПК-нің 16-бабында бекітілген соттың белсенді рөлі қағидаты – әкімшілік процестің «жүрегі» болып табылады. Бұл қағидат мемлекеттік орган мен жеке тұлға (әскери қызметші) арасындағы ресурстық және биліктік теңсіздікті теңестіруге бағытталған.
Әскери ортада басқару органдарының ресурстары, құқықтық қызметтері және архивтік құжаттарға қолжетімділігі әлдеқайда жоғары. Ал қатардағы сарбаз немесе офицер көбінесе өзіне қатысты шығарылған бұйрықтың негіздемесін немесе ішкі қызметтік құжаттарды алуға мүмкіндігі болмайды. Осы ретте әкімшілік сот қатысушылардың ұсынған дәлелдемелерімен ғана шектеліп қалмай, істің нақты мән-жайын анықтау үшін өз бастамасымен әрекет етуге міндетті.
Дәлелдемелерді жинаудағы соттың көмегі: Механизмдер мен практика
ӘРПК-нің 130-бабына сәйкес, сот әкімшілік істің барлық сатысында қатысушыларға формальды қателерді жоюға, талаптарын нақтылауға және толық емес фактик мәліметтерді толықтыруға көмек көрсетуге міндетті. Әскери сот практикасында бұл келесідей көрініс табады:
Талап қоюды дұрыс тұжырымдау: Әскери қызметші көбінесе заңгерлік білімінің жеткіліксіздігінен өз талабын ӘРПК-нің түрлеріне сәйкес келетіндей етіп жаза алмауы мүмкін. Сот мұндай жағдайда талапты қайтармай, оны түзетуге және құқықтық салдарларын түсіндіруге көмектеседі. Әскери қызметшілердің құқықтарын қорғау барысында талап қоюды дұрыс тұжырымдау – әділ шешімге қол жеткізудің алғашқы әрі маңызды шарты. Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) талаптарына сәйкес, әскери соттарда талап қоюды қалыптастыру бойынша соттың белсенді рөлі мен көмегі келесідей:
Талап қою түрлерін дұрыс таңдау: Әскери қызметші көбінесе заңгерлік білімінің жеткіліксіздігінен өз талабын ӘРПК-нің 131-бабында көрсетілген талап қою түрлеріне сәйкес келетіндей етіп жаза алмауы мүмкін.
Осы орайда келесі негізгі түрлерді ажырата білу маңызды:
Даулау туралы талап қою: Егер әскери басқару органының бұйрығы немесе шешімі әскери қызметшінің құқықтарына нұқсан келтірсе, ол осы актінің күшін жоюды талап етеді.
Мәжбүрлеу туралы талап қою: Егер әскери қызметшіге тиісті жеңілдік немесе құқық берілмей (бас тартылса), ол соттан әскери органды өзіне қолайлы әкімшілік акт қабылдауға мәжбүрлеуді сұрайды.
Әрекет жасау туралы талап қою: Бұл жағдайда әскери қызметші әкімшілік актіні қабылдауға бағытталмаған нақты бір іс-әрекеттерді жасауды немесе одан тартынуды талап етеді.
Тану туралы талап қою: Егер басқа тәсілмен қорғану мүмкін болмаса, белгілі бір құқықтық қатынастың бар немесе жоқ екенін, не болмаса заңды күші жоқ әкімшілік актінің заңсыздығын тануды сұрайды.
Соттың белсенді рөлі және көмек көрсету тетіктері: ӘРПК-нің 16-бабына сәйкес, әкімшілік сот ісін жүргізу соттың белсенді рөлі қағидаты негізінде жүзеге асырылады.
Бұл қағидат шеңберінде сот әскери қызметшіге келесідей нақты көмек көрсетеді:
Тұжырымдамамен байланысты еместігі: Сот талап қоюдың нысанына немесе мәтініндегі қателіктерге байланбайды. Сот талап қоюшының нақты не қалайтынын (талаптың мәнін) анықтайды және оны дұрыс құқықтық арнаға бағыттайды.
Кемшіліктерді жоюға мүмкіндік беру: Сот талапты бірден қайтармай, ӘРПК-нің 138-бабына сәйкес, талап қоюшыға түзетілетін кемшіліктерді көрсетіп, оларды жою үшін (әдетте он жұмыс күнінен аспайтын) мерзім белгілейді.
Түсіндіру және нақтылау: Судья процестің барлық сатысында түсініксіз сөздерді нақтылауға, толық емес мәліметтерді толықтыруға және талапты ӘРПК-нің түрлеріне сәйкестендіруге көмектеседі.
Сондай-ақ, судья талапты өзгерткен жағдайда туындайтын құқықтық салдарларды алдын ала түсіндіруге міндетті.
Осылайша, әскери соттарда әскери қызметшінің заңгерлік сауаттылығының төмендігі оның сот арқылы қорғалу құқығын шектемейді. Сот тек бақылаушы емес, істің нақты мән-жайын анықтауға және азаматқа өз талабын заң жүзінде дұрыс рәсімдеуге жәрдемдесетін белсенді субъект ретінде әрекет етеді.
Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) талаптарына сәйкес, әскери соттарда дәлелдемелерді жинау және құжаттарды талап ету барысында соттың белсенді рөлі келесідей кеңінен жүзеге асырылады:
Құжаттарды соттың өз бастамасымен талап етуі және оның маңызы
Әкімшілік сот ісін жүргізудің дәстүрлі азаматтық процестен басты айырмашылығы – мұнда соттың белсенді рөлі қағидаты үстемдік етеді. ӘРПК-нің 16-бабына сәйкес, сот әкімшілік процесс қатысушыларының түсіндірмелерімен, өтінішхаттарымен және олар ұсынған дәлелдемелермен ғана шектелмей, істің дұрыс шешілуі үшін маңызы бар барлық нақты мән-жайларды жан-жақты, толық және объективті зерттеуге міндетті.
Әскери қызметшілер көбінесе билік тармағындағы теңсіздікке байланысты әскери басқару органдарының ішкі құжаттарына қол жеткізе алмайды. Мысалы, егер әскери қызметші өзіне қатысты жүргізілген «қызметтік тексеру» материалдарының немесе командирдің «бұйрығының» заңсыздығына шағымданса, бұл құжаттардың түпнұсқасы әскери бөлімнің архивінде немесе штабында болады.
Осы ретте сот ӘРПК-нің 130-бабының 2-бөлігіне сүйенеді. Егер тараптар ұсынған «дәлелдемелер» жеткіліксіз болса, сот оларды «өз бастамасымен жинайды». Бұл әскери қызметшінің құқығын қорғаудың пәрменді тетігі, себебі ол командирдің алдындағы ресурстық теңсіздіктен құтылады.
Құпия құжаттармен жұмыс істеу тәртібі
Әскери ортадағы құжаттардың көбінде «құпия» немесе «қызмет бабында пайдалану үшін» деген «құпиялық белгісі» болады. Мұндай жағдайда әскери бөлім «құжат қолжетімсіз» деген уәж айтуы мүмкін. Алайда, ӘРПК сотқа бұл кедергілерді айналып өтуге толық құқық береді:
Талап ету міндеті: Сот әкімшілік органнан кез келген құжатты, тіпті ол мемлекеттік құпияларды қамтыса да, талап етіп алдыруға құқылы.
Жабық сот мәжілісі: ӘРПК-нің 130-бабының 6-бөлігіне сәйкес, егер құжаттардың мазмұнын ашу заңмен қорғалатын мүдделерге зиян келтіруі мүмкін болса немесе оларда «мемлекеттік құпиялар» болса, сот бұл деректерді «жабық сот мәжілісінде» зерттеу туралы ұйғарым шығарады. Бұл ақпараттың таралып кетпеуін қамтамасыз ете отырып, істің әділ шешілуіне жағдай жасайды.
Жауапкершілік: Егер әскери орган сот талап еткен құжатты ұсынудан бас тартса немесе оны жасырса, сот оған ӘРПК-нің 127-бабы бойынша «ақшалай өндіріп алу» шарасын қолдана алады.
Осылайша, әскери соттарда ӘРПК нормаларының қолданылуы әскери қызметшілердің конституциялық құқықтарын қорғауды жаңа деңгейге көтерді. Сот енді тек сырттай бақылаушы емес, істің ақиқатына жету үшін барлық кедергілерді жоюға қауқарлы белсенді орган болып табылады.
Дәлелдеу ауыртпалығын бөлу: ӘРПК-нің 129-бабы бойынша дауланып жатқан актінің заңдылығын дәлелдеу міндеті оны қабылдаған әскери органға жүктеледі. Бұл – әскери қызметші үшін өте тиімді құрал, себебі ол командирдің шешімі заңсыз екенін емес, командир өз шешімінің заңды екенін сот алдында дәлелдеуі тиіс.
Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) талаптарына сәйкес, әскери соттарда «дәлелдеу ауыртпалығын бөлу» қағидаты әскери қызметшілердің құқықтарын мемлекеттік аппараттың және әскери басқару органдарының озбырлығынан қорғаудың ең пәрменді құралы болып табылады.
Бұл норманың маңызы мен практикалық қолданылуын келесідей кеңірек ашып көрсетуге болады:
Дәлелдеу ауыртпалығының мәні мен конституциялық негізі
Дәстүрлі азаматтық процесте (АІЖК) әрбір тарап өзі сілтеме жасайтын мән-жайларды өзі дәлелдеуге тиіс болса, әкімшілік әділетте жағдай түбегейлі өзгеше. ӘРПК-нің 129-бабына сәйкес, «дәлелдеу ауыртпалығы» (бремя доказывания) мемлекет пен жеке тұлға арасындағы теңсіздікті жою үшін жауапкерге жүктеледі.
Жаңа Конституцияның 76-бабында әкімшілік сот ісін жүргізудің дербес нысан ретінде бекітілуі бұл қағидаттың заң үстемдігін қамтамасыз етудегі жоғары мәртебесін айғақтайды.
Талап қою түрлері бойынша дәлелдеуді бөлу: ӘРПК-нің 129-бабының 2-бөлігіне сәйкес дәлелдеу міндеті келесідей бөлінеді:
Даулау туралы талап қою: Егер әскери қызметші командирдің «ауыртпалық түсіретін әкімшілік актісінің», мысалы, қызметтен босату немесе тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрығының күшін жоюды сұраса, бұл актінің «заңдылығын» дәлелдеу міндеті оны қабылдаған әскери органға (жауапкерге) жүктеледі.
Мәжбүрлеу туралы талап қою: Егер әскери қызметшіге тұрғын үй төлемдерін беруден бас тартылса, әскери орган сол «бас тартудың негізділігін» (обоснованность отказа) дәлелдеуі тиіс.
Ал әскери қызметші өзіне «қолайлы әкімшілік акт» қабылдау үшін қажетті фактілерді (мысалы, отбасы құрамы, қызмет өтілі) ғана негіздейді.
Әскери қызметші үшін тиімділігі: Ресурстық теңсіздікті жою Әскери ортада командир мен бағынысты арасында биліктік иерархия бар. Командирдің қолында барлық архивтік деректер, қызметтік тексеру материалдары және заңгерлер штаты болады. Әскери қызметші үшін командирдің шешімі заңсыз екенін дәлелдеу өте қиын, себебі ол құжаттардың көбіне қол жеткізе алмайды.
ӘРПК бұл мәселені келесідей шешеді:
Дәлелдеу міндетінен босату: Әскери қызметші командирдің қателескенін дәлелдеп әуре болмайды. Ол тек талап қояды. Ал әскери басқару органы сот алдында өз шешімінің заңға сай екенін, барлық рәсімдердің сақталғанын дәлелдей алмаса, сот талап қоюшының пайдасына шешім шығарады.
Соттың белсенді рөлімен ұштасуы: Егер әскери орган дәлелдемелерді ұсынбаса, сот ӘРПК-нің 130-бабына сәйкес оларды «өз бастамасымен жинайды».
Дәлелдеуден жалтарудың салдары: Егер әскери орган сот талап еткен құжаттарды жасырса немесе жойса, сот ӘРПК-нің 130-бабының 4-бөлігіне сүйеніп, дәлелденбеген фактіні талап қоюшының пайдасына шешілді деп тани алады.
Қорытындылай келе, дәлелдеу ауыртпалығының әскери органға жүктелуі – бұл Президент ілгерілетіп отырған «Заң және Тәртіп» идеологиясының нақты көрінісі.
Бұл қағидат әскери басшылықты әрбір бұйрықты шығармас бұрын оның заңдылығына жауапкершілікпен қарауға мәжбүрлейді, ал әскери қызметшіге Әділетті Қазақстанда өз құқығын қорғаудың шынайы кепілдігін береді.
Әскери соттардың құзыреті және «Заң мен Тәртіп»
Жаңа Конституцияның 76-бабына сәйкес, сот билігі адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды мақсат етеді. ӘРПК-нің 103-бабы әскери соттардың әскери басқару органдарына қарсы талап қоюларды қарау құзыретін нақтылайды.
Әскери ортада «Заң мен Тәртіп» қағидаты тек қаталдықпен емес, ең алдымен заңдылықпен өлшенеді. Соттың белсенді рөлі арқылы келесі мәселелер тиімді шешілуде:
Тұрғын үй даулары: Әскери қызметшілерді сот шешімінсіз қызметтік пәтерден шығаруға тыйым салынады. Сот бұл істерде әскери органның барлық рәсімдерді сақтағанын мұқият тексереді.
Тәртіптік жауапкершілік: Қызметтен негізсіз босату немесе тәртіптік жаза қолдану кезінде соттың белсенді рөлі қызметтік тексерудің объективтілігін анықтауға мүмкіндік береді.
Ақшалай үлес және өтемақылар: Соттар тиісті төлемдердің дұрыс есептелгенін тексеру үшін бухгалтерлік құжаттар мен нормативтік актілерді өздігінен зерттейді.
Мемлекеттік органның жауапкершілігі және сот санкциялары
ӘРПК сотқа тек көмекші ғана емес, сонымен қатар «тәртіп орнатушы» рөлін де береді. Егер әскери басқару органы соттың дәлелдемелерді ұсыну туралы талабын орындамаса немесе құжаттарды әдейі жасырса, сот ӘРПК-нің 127-бабына сәйкес ақшалай өндіріп алу шараларын қолдана алады. Бұл шара лауазымды тұлғалардың сот алдындағы жауапкершілігін арттырып, әкімшілік әділеттің пәрменділігін көрсетеді.
Сонымен қатар, ӘРПК бойынша сот әкімшілік органның әрекетсіздігіне (үндемей қалуына) қарсы да тиімді жұмыс істейді. Егер әскери қызметшінің өтінішіне заңда белгіленген мерзімде жауап берілмесе, бұл ӘРПК-нің 91-бабына сәйкес «актіні қабылдаудан бас тарту» ретінде бағаланып, сот тәртібімен шағымдануға негіз болады.
ӘРПК аясындағы соттың белсенді рөлі – бұл әскери қызметшілердің конституциялық құқықтарын қорғаудың жаңа сапалық деңгейі. Бұл қағидат сотты бейтарап бақылаушыдан әділеттілікті іздеуші белсенді субъектіге айналдырды. 2026 жылғы Конституция мен «Заң және Тәртіп» идеологиясы контекстінде әскери соттардың бұл қызметі Қарулы Күштердегі құқықтық мәдениетті нығайтып, әрбір әскери қызметшінің мемлекетке және заң үстемдігіне деген сенімін арттырады.
Ұлы әл-Фараби айтқандай: «Әділеттілік – жанның саулығы». Демек, әкімшілік әділеттің белсенділігі – әскери басқару жүйесінің саулығы мен ашықтығының кепілі болып табылады. Алматы гарнизонының әскери соты бұл қағидаттарды мүлтіксіз сақтай отырып, Әділетті Қазақстанның құқықтық тұғырын нығайтуға өз үлесін қосуды жалғастыра береді.
Алматы гарнизонының әскери сот судьясы
Рахметова Зарина Жайлауовна
