Әскери тәртіпті нығайту – құқық бұзушылықтың алдын алудың кепілі
2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Қазақстан Республикасының жаңартылған Конституциясы мен Мемлекет басшысының «Заң және Тәртіп» идеологиясы еліміздің құқықтық жүйесін жаңа сапалық деңгейге көтерді. Бұл реформалардың басты мақсаты – Әділетті Қазақстанды құру және қоғамда заңды қатаң сақтау мәдениетін қалыптастыру. Әсіресе, мемлекеттің егемендігі мен аумақтық тұтастығының тірегі болып табылатын Қарулы Күштерде әскери тәртіпті нығайту – ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің стратегиялық басымдығы болып табылады.
Әскери қызметтің конституциялық-құқықтық негіздері
Жаңа Конституцияның 39-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасын қорғау – оның әрбір азаматының қасиетті парызы мен міндеті болып табылады. Әскери қызмет – бұл мемлекеттік қызметтің ерекше түрі, ол әскери қызметшілерден жоғары жауапкершілікті, төзімділікті және заңдылықты мүлтіксіз сақтауды талап етеді.
2026 жылғы Конституциялық новеллалар әскери қызметшілердің құқықтық мәртебесін нығайта отырып, оларға қойылатын талаптарды да күшейтті. Мәселен, Конституцияның 26-бабына сәйкес, әскери қызметшілердің саяси партияларда болуға, қандай да бір саяси күштерді қолдауға немесе сыни пікір білдіруге құқығы жоқ. Бұл норма әскери ортаның кәсібилігін, саяси бейтараптығын және тек заң мен Отан мүддесіне қызмет етуін қамтамасыз етуге бағытталған.
Әскери қызметшілердің міндеттері мен жауапкершілігі
«Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңның 7-бабында әскери қызметшілердің негізгі міндеттері нақтыланған. Олардың қатарына Конституция мен заңнаманы сақтау, әскери антқа адал болу, командирлердің бұйрықтарын дәл және мерзімінде орындау, сондай-ақ әскери тәртіпті, қырағылықты сақтау және мемлекеттік құпияларды жария етпеу жатады.
Әскери тәртіптің негізі – дара басшылық (единоначалие) және субординация қағидаттарында жатыр. Командирлерге (бастықтарға) әскери қызмет міндеттерін атқаруға қатысы жоқ немесе заңнаманы бұзуға бағытталған бұйрықтар беруге тыйым салынады. Бұл ретте әскери қызметші өзіне жүктелген міндеттерді орындамағаны немесе құқық бұзушылық жасағаны үшін заң алдында тең жауап береді.
Құқық бұзушылықтардың сипатына қарай әскери қызметшілерге келесі жауапкершілік түрлері қолданылады:
Тәртіптік жауапкершілік: Тәртіптік теріс қылықтар үшін ескерту, сөгіс, қызметіне толық сәйкес еместігі туралы ескерту, тіпті теріс мотивтер бойынша әскери қызметтен босату шаралары қарастырылған.
Материалдық жауапкершілік: Әскери қызметшілер өз кінәсінен келтірілген материалдық залал үшін жауап береді.
Қылмыстық жауапкершілік: Әскери қылмыстар (Қылмыстық кодекстің 18-тарауы) үшін ауыр жазалар белгіленген.
Құқық бұзушылықтардың профилактикасы және «Заң мен Тәртіп» идеологиясы
«Қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету жөніндегі 2025–2030 жылдарға арналған тұжырымдама» аясында әскери ортада кез келген заң бұзушылыққа «нөлдік төзімділік» мәдениетін қалыптастыру көзделеді. Тәжірибе көрсеткендей, кішігірім тәртіп бұзушылықтарға (ұсақ бұзақылық, жарғыдан тыс қарым-қатынастар) уақтылы тосқауыл қоймау ауыр қылмыстарға жол ашады.
Әскери тәртіпті нығайтудың негізгі бағыттары:
Құқықтық тәрбие: Әскери қызметшілер арасында «Тәртіп – мықты күш» тақырыбында кездесулер мен құқықтық ағарту шараларын өткізу.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл: Әскери басқару органдарында адалдық пен меритократия қағидаттарын орнықтыру.
Ашықтық: Әскери соттардың қызметі мен сот актілерін жариялау арқылы әділеттілікті қамтамасыз ету.
Әскери қылмыстар және олардың салдары
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде әскери қызметті атқарудың белгіленген тәртібіне қарсы бағытталған іс-әрекеттер үшін қатаң санкциялар қарастырылған.
Олардың ішіндегі ең жиі кездесетіндері:
Бұйрықты орындамау (437-бап): Қызмет мүдделеріне елеулі зиян келтірген бағыныштының командир бұйрығынан бас тартуы.
Бөлімді немесе қызмет орнын өз бетімен тастап кету (441-бап): Бейбіт уақытта бір айдан астам мерзімге кетіп қалу қылмыстық жауаптылыққа әкеледі.
Дезертирлік (442-бап): Әскери қызметтен жалтару мақсатында бөлімді тастап кету, әсіресе қарумен жасалған дезертирлік ауыр қылмыс болып табылады.
Жарғылық қағидаларды бұзу (440-бап): Әскери қызметшілер арасындағы бағыныстылық қатынастар болмаған кездегі ұрып-соғу немесе ар-намысты қорлау.
Бұл қылмыстар тек әскери бөлімнің жауынгерлік әзірлігіне нұқсан келтіріп қана қоймай, жалпы мемлекеттің қорғаныс қабілетін әлсіретеді.
Әкімшілік әділет: Құқықтарды қорғау тетігі
Әскери тәртіпті нығайту тек жазалаумен шектелмейді. Әскери қызметшілердің өз құқықтарын қорғау мүмкіндігі болуы – заң үстемдігінің маңызды шарты. Қазақстанның Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (ӘРПК/АППК) әскери қызметшілерге әскери басқару органдарының немесе лауазымды тұлғалардың заңсыз шешімдеріне сот арқылы шағымдануға мүмкіндік береді.
Әкімшілік сот ісін жүргізудегі «соттың белсенді рөлі» қағидаты бойынша, сот әскери қызметшіге дәлелдемелер жинауға көмектеседі және істің мән-жайын объективті зерттейді. Бұл – әскери ортадағы әділеттілік сезімін ұялатып, заңсыз бұйрықтар мен әрекеттердің алдын алуға септігін тигізеді.
Әскери тәртіп – бұл Қарулы Күштердің қуаты мен мызғымастығының іргетасы. «Заң және Тәртіп» қағидаты әрбір әскери қызметшінің санасына терең сіңгенде ғана біз қауіпсіз әрі қуатты мемлекет бола аламыз. Тәртіпті нығайту – бұл тек жауапкершілікті сезіну ғана емес, бұл болашақ ұрпақ алдындағы, Отан алдындағы қасиетті борышты адал атқарудың кепілі.
Ұлы әл-Фараби айтқандай: «Тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы». Демек, әскери қызметшілерді тек кәсіби дағдыларға ғана емес, ең алдымен заңды құрметтеуге, тәртіпке және адамгершілікке тәрбиелеу – Әділетті Қазақстанның басты мұраты болуы тиіс.
Алматы гарнизонының әскери сот әкімшісінің
Бас маманы-сот отырысының хатшысы
Сағынбек Ақнұр
