Сот жүйесінің ашықтығы мен әділдігі – кез келген демократиялық мемлекеттің басты тірегі. Осы тұрғыда халықтың сот төрелігін жүзеге асыруға тікелей қатысуын қамтамасыз ететін алқабилер соты институтының маңызы ерекше. Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформалардың аясында алқабилер сотының құзыретін кеңейту – сот билігіне деген халықтың сенімін арттырудың және заң үстемдігін орнатудың басты тетігіне айналды. Сот маманы ретінде бұл институттың құқықтық, әлеуметтік және процестік маңызына нақты заңнамалық дәлелдер мен статистикалық мәліметтерге сүйене отырып, терең заңгерлік талдау жасауды жөн көрдім.
Алқабилер соты – бұл жай ғана заңдық процедура емес, бұл мемлекет пен қоғам арасындағы алтын көпір. Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабының 2-тармағына сәйкес, заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылады. Осы конституциялық норманы іске асыру мақсатында елімізде «Алқабилер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданып, бұл институт ресми түрде жұмысын бастады. Бастапқы кезеңде алқабилер ақпараттық тұрғыдан тек өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы кесілетін аса ауыр қылмыстарды ғана қараса, соңғы жылдардағы заңнамалық реформалар бұл құзыретті айтарлықтай кеңейтті. Мәселен, жасалған заңнамалық өзгерістердің нәтижесінде алқабилер қарауына жататын істердің санаттары бірнеше есеге ұлғайып, олардың құзыретіне адам өміріне қарсы өзге де ауыр қылмыстар, соның ішінде көлік құралдарын басқаратын адамдардың жол жүрісі ережелерін бұзуы салдарынан абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкеп соққан қылмыстар да берілді. Бұл мемлекеттің қылмыстық-процестік саясатты демократияландыру бағытындағы нақты қадамы болып табылады.
Біздің құқықтық жүйеміздегі алқабилер сотының моделі аралас коллегиалды құрылымға негізделген, мұнда сот ісін жүргізу кәсіби судья мен халық өкілдерінен тұратын құрамда жүзеге асырылады. Осы тұста терең заңгерлік анализ жасасақ, бұл модельдің екі үлкен артықшылығы бар. Алдымен, құқықтық кәсібилік пен өмірлік тәжірибе өзара ұштасады. Кәсіби судья істің заңдық қыр-сырын, Қылмыстық-процестік кодекстің нормаларын қатаң сақтауды қамтамасыз етсе, алқабилер, яғни қарапайым азаматтар іске құрғақ заң баптарымен емес, өмірлік тәжірибе, мораль және әділдік призмасы арқылы қарайды. Сонымен қатар, бұл жүйе сот процесінің шынайы бәсекелестігін тудырады. Алқабилер қатысқан сотта мемлекеттік айыптаушы мен қорғаушы тек қағаз жүзіндегі дәлелдерге сүйеніп қана қоймай, өз позицияларын қарапайым тілмен, өте дәлелді әрі сенімді жеткізуге мәжбүр болады, бұл айыптау бағытының үстемдігін айтарлықтай төмендетеді.
Халықтың сот төрелігіне араласуының әлеуметтік және құқықтық маңызы өте ауқымды. Бұл ең алдымен сот билігінің легитимділігін арттырады. Азаматтар сот шешімін сырттан таңылған ерік емес, қоғамның өз шешімі ретінде қабылдай бастайды. Оған қоса, алқабилердің тізімдері арнайы сайлаушылар базасы немесе нақтыланған тізімдер негізінде, кездейсоқ таңдау әдісімен автоматты жүйе арқылы іріктеледі. Мұндай кездейсоқ таңдау жүйесі алқабилерге алдын ала ықпал ету немесе қысым жасау мүмкіндігін толықтай жоққа шығарады, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайтады. Осы процеске қатысу арқылы халықтың құқықтық мәдениеті де арта түседі. Алқаби ретінде сотқа қатысқан әрбір азамат заңның жұмыс істеу механизмін іштен көріп, құқықтық жауапкершілікті терең сезінеді.
Сот практикасының ресми статистикалық көрсеткіштеріне сүйенсек, алқабилер соты қарайтын істер бойынша ақтау үкімдерінің пайызы кәсіби судьялар жалғыз қарайтын істерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Жалпы сот жүйесіндегі ақтау үкімдерінің үлесі төмен деңгейде болса, алқабилер қатысатын істерде бұл көрсеткіш ондаған есе жоғары екені байқалады. Бұл кәсіби судьялардың қателігін емес, алқабилердің айнымас күмән қағидатын жоғары қоятындығын дәлелдейді. Кінәлілігіне қатысты сейілмеген күмәндардың әрқашан айыпталушының пайдасына шешілуі заңнамамыздың мызғымас шарты болып табылады. Алқабилер кәсіби деформацияға ұшырамағандықтан, дәлелдемелер базасының осал тұстарын тез байқайды және бұл алтын ережені іс жүзінде өте дәл қолданып келеді.
Қорыта айтқанда, алқабилер соты — бұл мемлекеттің өз азаматтарына деген үлкен сенімінің белгісі. Халықтың сот төрелігіне араласуы сот жүйесін жабық құрылымнан ашық, халықтық институтқа айналдырудың жалғыз дұрыс жолы болып табылады. Сот маманы ретінде айтарым, бұл институтты алдағы уақытта да заңнамалық тұрғыдан жетілдіру, оның аясын кеңейту және азаматтардың алқаби болуға деген азаматтық белсенділігін арттыру елімізде Әділетті Қазақстанның құқықтық іргетасын нығайта түсетіні сөзсіз.
Жебелханова Меңдігүл Ықыласқызы
Маңғыстау облысының қызлмыстық істер жөніндегі ауданаралық соты әкімшісінің басшысы
