Құқықтық мемлекеттің қалыптасуы мен дамуы ең алдымен сот билігінің тиімділігімен және әділ сот төрелігінің жүзеге асырылуымен өлшенеді. Қоғамдағы әділдік ұғымы азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерінің нақты қорғалуымен, заң талаптарының баршаға бірдей қолданылуымен тығыз байланысты. Осы тұрғыдан алғанда азаматтық сот ісін жүргізу институты құқықтық жүйенің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады және ол қоғамдағы әлеуметтік әділдікті қамтамасыз етудің негізгі құқықтық тетігі ретінде қызмет етеді. Азаматтық сот ісін жүргізудің тиімді қызмет етуі құқық үстемдігі қағидатын іс жүзінде жүзеге асырудың басты кепілі болып саналады.
Азаматтық сот ісін жүргізу – бұл азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, мүліктік және өзге де жеке-құқықтық қатынастардан туындайтын дауларды қарау мен шешуге бағытталған процессуалдық қызмет. Оның басты мақсаты – бұзылған немесе даулы құқықтарды қалпына келтіру, заңдылықты сақтау және сот арқылы әділ шешім қабылдау. Осы міндеттердің орындалуы азаматтардың мемлекетке және құқықтық жүйеге деген сенімін қалыптастырады. Сот арқылы құқықты қорғау мүмкіндігінің болуы азаматтардың құқықтық белсенділігін арттырып, дауларды өркениетті жолмен шешу мәдениетін қалыптастырады.
Қазіргі кезеңде азаматтық-құқықтық қатынастардың күрделенуі азаматтық сот ісін жүргізудің маңызын бұрынғыдан да арттырып отыр. Нарықтық экономика жағдайында шарттық қатынастардың кеңеюі, еңбек қатынастарының трансформациялануы, жеке меншік институтының дамуы азаматтар мен заңды тұлғалар арасындағы даулардың көбеюіне алып келуде. Мұндай жағдайда сот төрелігінің сапасы мен әділдігі қоғамдағы тұрақтылықты сақтаудың шешуші факторына айналады. Азаматтық сот ісін жүргізудің әлсіреуі немесе формальды сипат алуы құқықтық нигилизмге әкелуі мүмкін, ал бұл өз кезегінде қоғамдағы әлеуметтік шиеленісті күшейтеді.
Азаматтық сот ісін жүргізудің қоғамдағы әділдік рөлін айқындайтын негізгі қағидаттардың бірі – заң мен сот алдындағы теңдік қағидаты. Бұл қағидат сот процесіне қатысушы барлық тұлғалардың әлеуметтік мәртебесіне, лауазымына немесе мүліктік жағдайына қарамастан тең құқықтар мен міндеттерге ие болуын білдіреді. Тараптардың теңдігі сот шешімінің бейтараптығы мен әділеттілігін қамтамасыз етудің басты алғышарты болып табылады. Аталған қағидаттың сақталуы сот төрелігінің әділдігіне деген қоғамдық сенімді нығайтады.
Сонымен қатар азаматтық іс жүргізудің жарыспалылық қағидаты да әділ сот төрелігінің маңызды элементі саналады. Жарыспалылық қағидаты тараптардың өз ұстанымдарын еркін білдіруіне, дәлелдемелерді ұсынуына және сот алдында құқықтық позициясын қорғауына мүмкіндік береді. Соттың міндеті – ұсынылған дәлелдемелерді жан-жақты, толық және объективті түрде бағалау арқылы заңды әрі негізделген шешім қабылдау. Бұл ретте сот тек бейтарап төреші ғана емес, процессуалдық тәртіптің сақталуын қамтамасыз ететін белсенді құқық қолдану субъектісі ретінде әрекет етеді.
Жарыспалылық қағидатының тиімді жүзеге асырылуы сот шешімінің сапасына ғана емес, оның қоғам тарапынан қабылдануына да тікелей әсер етеді. Егер сот процесі ашық, түсінікті және тараптардың процессуалдық құқықтары нақты қамтамасыз етілген жағдайда жүргізілсе, қабылданған шешім құқықтық тұрғыдан ғана емес, әлеуметтік тұрғыдан да әділ деп бағаланады. Бұл жағдай азаматтық сот ісін жүргізудің беделін арттырып, сот билігінің легитимділігін күшейтеді.
Азаматтық сот ісін жүргізудің қоғамдағы әділдік рөлін оның алдын алу функциясынан да көруге болады. Сот тәжірибесі көрсеткендей, азаматтар мен ұйымдар өз құқықтарын қорғаудың тиімді әрі заңды механизмі бар екенін білген жағдайда құқық бұзушылықтарға барудан тартынады. Бұл өз кезегінде құқықтық тәртіптің нығаюына және құқықтық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді. Яғни азаматтық сот ісін жүргізу тек дауларды шешу құралы ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы заңдылықты қамтамасыз ететін профилактикалық механизм ретінде де қызмет атқарады.
Әлеуметтік әділдікті қамтамасыз ету азаматтық сот ісін жүргізудің тағы бір маңызды бағыты болып табылады. Әсіресе еңбек дауларын қарау кезінде қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы теңсіздікті жою, әлсіз тараптың мүддесін қорғау сот төрелігінің әлеуметтік маңызын айқындайды. Сот арқылы заңсыз жұмыстан босатылған қызметкердің құқығын қалпына келтіру, еңбекақы бойынша берешекті өндіру немесе әділетсіз шарттардың күшін жою қоғамдағы әділдік қағидатының нақты жүзеге асуын көрсетеді. Мұндай істер бойынша қабылданатын шешімдер соттың әлеуметтік жауапкершілігін айқындайды.
Қазіргі таңда азаматтық сот ісін жүргізуді жетілдіру мәселесі де өзекті болып отыр. Сот процесінің жариялылығы, сот актілерінің ашықтығы, цифрлық технологияларды енгізу сот төрелігінің қолжетімділігі мен тиімділігін арттыруға бағытталған. Электрондық сот жүйесінің дамуы азаматтардың сотқа жүгінуін жеңілдетіп, процессуалдық мерзімдерді сақтауға мүмкіндік беруде. Бұл азаматтық сот ісін жүргізудің заманауи құқықтық талаптарға бейімделіп отырғанын көрсетеді.
Азаматтық сот ісін жүргізудің тиімділігі мен әділдігі осы салада қызмет ететін кадрлардың кәсіби деңгейіне тікелей байланысты. Судьялардың, адвокаттардың, заң кеңесшілерінің жоғары құқықтық мәдениеті мен кәсіби дайындығы сот шешімдерінің сапасын айқындайды. Осыған байланысты болашақ заңгерлерді даярлауда азаматтық құқық пен азаматтық іс жүргізу пәндерінің орны ерекше. Жоғары оқу орындарының азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедралары теориялық білім мен практикалық дағдыларды үйлестіре отырып, білікті мамандарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Қорытындылай келе, азаматтық сот ісін жүргізу қоғамдағы әділдіктің негізгі құқықтық тетігі болып табылады. Ол азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз етіп қана қоймай, құқықтық сананы қалыптастырып, заң үстемдігін нығайтады. Әділ әрі тиімді азаматтық сот төрелігі – құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуының және қоғамдағы әлеуметтік әділдіктің кепілі. Сондықтан азаматтық сот ісін жүргізу институтын жетілдіру және осы саладағы кәсіби кадрларды даярлау қазіргі құқықтық саясаттың басым бағыттарының бірі болып қала береді.
Нурахметова Гульмира Галиевна,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, заң факультеті,
заң ғылымдарының кандидаты, Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедрасының доценті
