Қазақстан Республикасының құқықтық мемлекет ретінде қалыптасуында азаматтардың, соның ішінде әскери қызметшілердің құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау маңызды орын алады. Әскери қызметшілердің сотқа жүгіну мүмкіндігі алғаш рет 1991 жылғы «Адам және азамат құқықтары мен бостандықтары туралы» декларацияда бекітіліп, кейіннен ел Конституциясында өз көрінісін тапты. Бүгінгі таңда әскери соттар жалпы сот жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады және әскери салада заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етеді.
Әскери сот жүйесінің құрылымы мен мәртебесі
Қазақстанның әскери соттары – Тәуелсіздік алғаннан кейін құрылған алғашқы мамандандырылған соттардың бірі. Олардың құрылымы үш буыннан тұрады: гарнизондық әскери соттар (бірінші саты), ҚР Әскери соты (облыстық сот деңгейіндегі апелляциялық саты) және Жоғарғы сот. Әскери соттардың басты ерекшелігі – мұндағы судьяларға қойылатын талаптарда: олар тек кәсіби заңгер ғана емес, сонымен қатар әскери қызметші болуға тиіс.
Сот төрелігін жүзеге асырудағы мамандырылған ерекшеліктер
Әскери соттарда қаралатын істердің өзіндік ерекшелігі бар. Мұнда тараптардың бірі міндетті түрде әскери қызметші, әскери басқару органы немесе әскери бөлім болуы ләзім.
Әкімшілік және азаматтық істер:
Соңғы жылдары Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) енгізілуімен әскери соттардағы жария-құқықтық дауларды шешудің жаңа форматы қалыптасты. Істердің басым бөлігі тұрғын үй төлемдеріне, пәтер кезегінен заңсыз шығаруға және командирлердің бұйрықтарына шағымдануға қатысты. Бұл процесте соттың белсенді рөлі өте жоғары: сот өз бастамасымен дәлелдемелер жинауға міндетті, ал дәлелдеу ауыртпалығы әкімшілік акт қабылдаған әскери органға жүктеледі.
Мысалы бүгінгі таңда өте өзекті санаттағы істерге — тұрғын үй дауларына қатысты азаматтық және әкімшілік істерге тоқталып өтсек, әскери соттардағы олардың қарау ерекшелігін атап өтсек болады.
Әскери соттарда тұрғын үй дауларының шешілуі Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (ӘРПК) нормаларына негізделген мүлдем жаңа форматта жүзеге асырылады.
Бүгінгі таңда әскери соттардағы істердің басым бөлігі тұрғын үй төлемдеріне, пәтер кезегінен заңсыз шығаруға және әскери лауазымды тұлғалардың осы мәселелер бойынша қабылдаған шешімдеріне шағымдануға қатысты болып келеді.
Соттылықты анықтау: Тұрғын үй дауларының қай сотта қаралатыны төлем түріне байланысты:
Ағымдағы тұрғын үй төлемдері (АТТ): Бұл даулар қызметтегі әскери қызметшілерге қатысты болғандықтан, оларды әскери соттар қарайды.
Біржолғы тұрғын үй төлемдері (БТТ): Бұл төлемдер әскери қызметтен босатылған кезде тағайындалатындықтан, егер тұлға әскери мәртебесінен айырылса, іс жалпы әкімшілік соттарда (МАӘС) қаралуы мүмкін.
Соттың белсенді рөлі: ӘРПК шеңберіндегі әскери сот процесінің басты ерекшелігі — соттың белсенді рөлінде. Сот тараптардың берген дәлелдерімен ғана шектелмей, істің мән-жайын анықтау үшін өз бастамасымен қосымша дәлелдемелер жинауға міндетті.
Дәлелдеу ауыртпалығы: Сот процесінде дәлелдеу міндеті әрқашан әкімшілік акт қабылдаған әскери органға (мысалы, тұрғын үй комиссиясы немесе әскери бөлім) жүктеледі. Яғни, қабылданған шешімнің заңдылығын әскери мекеме дәлелдеуі тиіс.
Жаңа заңнамалық талаптар (2025 жылдан бастап): 2025 жылғы 1 шілдеден бастап тұрғын үй төлемдерін пайдалану тәртібі қатаңдатылған. Төлемдерді тек тұрғын үй сатып алу (ипотека өтеу), жалдау ақысын төлеу (8 жылдан аспауы тиіс) немесе «Отбасы банкінде» қаражат жинақтау мақсатында ғана қолдануға болады. Сондай-ақ, келісімшарт мерзімі аяқталып, өз еркімен жұмыстан шыққандарға БТТ төленбейтін болған.
Әскери қызметшілер тұрғын үй комиссиясының шешіміне немесе командир бұйрығына қатысты талап қою мерзімін (әдетте 1 ай) өткізіп алмауы қажет, бірақ соттар мерзім өткізудің себептерін ескере алады.
Қылмыстық істер:
Әскери соттар арнайы әскери қылмыстарды (бұйрықты орындамау, қашқындық, билікті асыра пайдалану және т.б.) қарайды. Сонымен қатар, мерзімді қызметтегі әскери қызметшілерден жауап алудың тактикалық ерекшеліктері бар. Олардың жас ерекшелігі мен әскери ұжымның ықтимал қысымын ескере отырып, жауап алуды әскери бөлімнен тыс жерде, бейнетіркеу құралдарын қолдана отырып жүргізу ұсынылады.
Құқықтарды қорғаудағы жаңа құқықтық ұстанымдар
Әскери қызметшілердің құқықтарын қорғауда Конституциялық Соттың шешімдері маңызды рөл атқаруда. Мысалы, Конституциялық Сот әскери қызметтен теріс себептермен (мәселен, қызметте 3 сағаттан артық себепсіз болмау) босатылған азаматтардың қайтадан әскери немесе құқық қорғау қызметіне тұруына мерзімсіз тыйым салуды конституциялық емес деп таныды. Бұл шешім кез келген шектеудің әділдік пен пропорционалдық талаптарына сай болуы керектігін айқындап берді.
Әлеуметтік құқықтарды қорғау және прокуратураның рөлі
Сот төрелігінен бөлек, әскери қызметшілердің әлеуметтік құқықтарын (тұрғын үймен қамту, медициналық көмек, жалақы) қорғауда әскери прокуратура белсенділік танытады. Төтенше жағдайлар кезеңінде де әскери қызметшілерді азық-түлікпен және тиісті жағдайлармен қамтамасыз ету мәселелері прокурорлық қадағалау және сот органдары арқылы шешімін тауып отырады.
Осылайша әскери сот төрелігі – әскери қызметтің ерекшелігі мен заң үстемдігін ұштастыратын маңызды институт десек те болады.
Заманауи ақпараттық технологияларды қолдану, сот процестерінің ашықтығы және ӘРПК нормаларының енгізілуі әскери қызметшілердің құқықтарын қорғау деңгейін жаңа сапалы белеске көтерді. Бұл, өз кезегінде, елдің қорғаныс қабілетін нығайтуға және әскери қызметтің беделін арттыруға тікелей ықпал етеді.
Алматы гарнизоны әскери сотының судьясы Рахметова Зарина
