Жемқорлық – кез келген мемлекеттің тұрақты дамуына, қоғамның әл-ауқатына және азаматтардың мемлекетке деген сеніміне кері әсер ететін күрделі әлеуметтік-құқықтық құбылыс. Оның зияны тек белгілі бір заң бұзушылықпен немесе материалдық шығынмен шектелмейді. Жемқорлық қоғамдық құндылықтарға әсер етіп, әділдік пен заң үстемдігі қағидаттарының әлсіреуіне алып келуі мүмкін.
Құқықтық мемлекет жағдайында әрбір азаматтың заң алдында тең болуы аса маңызды. Мемлекеттік қызметші өзіне жүктелген өкілеттікті жеке пайдасына пайдаланған кезде, ең алдымен, қоғамның әділеттілікке деген сеніміне нұқсан келеді. Бір адамның заң талаптарын айналып өтуге ұмтылысы басқа адамдардың да құқықтық нормаларды құрметтеуіне кері ықпал етуі ықтимал.
Судья ретінде мен үшін заңдылық пен әділдік қағидаттарының маңызы ерекше. Сот төрелігі азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған. Сондықтан сот жүйесінің ашықтығы, тәуелсіздігі және бейтараптығы қоғамның құқық қорғау институттарына деген сенімінің маңызды негіздерінің бірі болып табылады.
Жемқорлықтың қоғамға келтіретін зиянының бірі – мемлекеттік ресурстардың тиімсіз пайдаланылуы. Бюджет қаражаты мақсатсыз немесе заңсыз жұмсалған жағдайда, оның салдары бүкіл қоғамға әсер етеді. Мұндай қаражат білім беру, денсаулық сақтау, инфрақұрылым, әлеуметтік қорғау сияқты маңызды салалардың дамуына жұмсалуы мүмкін еді.
Жемқорлықтың экономикалық салдарымен қатар, оның әлеуметтік зардабы да бар. Егер азамат қандай да бір мәселені заңды жолмен емес, таныстық, сыйақы немесе басқа да заңсыз жолдар арқылы шешуге болады деген түсінікке бой алдырса, қоғамдағы құқықтық мәдениет әлсірейді. Бұл өз кезегінде заңға құрметпен қарау қағидатына кері әсер етеді.
Жемқорлықпен күрес тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әр азамат заңсыз әрекетке жол бермеу, өз құқықтарын заңды тәсілдермен қорғау және құқық бұзушылық туралы тиісті органдарға хабарлау арқылы жемқорлықтың алдын алуға үлес қоса алады.
Сонымен бірге жемқорлықтың алдын алуда құқықтық сауаттылықтың орны ерекше. Азамат өзінің құқықтары мен міндеттерін жақсы білген сайын, заңсыз талаптарға қарсы тұру мүмкіндігі де артады. Жастар арасында адалдық, жауапкершілік, заңға құрмет және еңбектің қадірін насихаттау да ұзақ мерзімді тұрғыдан маңызды.
Жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың нәтижелілігі тек жазаның қатаңдығымен өлшенбеуі тиіс. Құқық бұзушылықтың алдын алу, мемлекеттік басқарудың ашықтығын қамтамасыз ету, мүдделер қақтығысын болдырмау, азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыру сияқты шаралардың да маңызы зор.
Соттың міндеті – әрбір істі заң талаптарына сәйкес, объективті және бейтарап қарау. Жемқорлық сипатындағы қылмыстық істер бойынша да сот шешімі дәлелдемелерге, заң нормаларына және істің нақты мән-жайларына негізделуге тиіс. Бұл – сот төрелігінің негізгі қағидаттарының бірі.
Қоғамның жемқорлыққа қарсы иммунитеті бір күнде қалыптаспайды. Ол әр адамның күнделікті таңдауы мен ұстанымынан басталады. Заңсыз сыйақы бермеу, қызметтік өкілеттікті жеке мақсатқа пайдаланбау, таныстыққа емес, заңға сүйену – адал қоғам қалыптастырудың қарапайым, бірақ маңызды қадамдары.
Мемлекет дамуының берік негізі – заң үстемдігі мен азаматтардың өзара сенімі. Ал бұл құндылықтарды сақтау үшін әрбір адам өзіне жүктелген жауапкершілікті сезінуі қажет.
Жемқорлыққа қарсы күрес – белгілі бір органның ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ ісі. Заңға құрмет, адал еңбек және әділдік қағидаттары қоғамдық өмірдің берік құндылығына айналғанда ғана жемқорлықтың алдын алуға нақты негіз қалыптасады.
Сондықтан әрқайсымыз заңды сақтаудан, адалдықты өз ісімізден бастаудан және қоғам алдындағы жауапкершілігімізді сезінуден жаңылмауымыз керек. Өйткені заң үстемдігі орныққан, адалдық пен әділдік бағаланатын қоғам – тұрақты дамудың ең сенімді негізі.
Жұбатыров Жанмедет Сәбитұлы, Алматы қаласы Әуезов аудандық сотының судьясы
