2026 жылы Қазақстан Республикасында әкімшілік әділет институтының және оның іргетасы саналатын Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (ӘРПК) күшіне енгеніне 5 жыл толады (2021 жылғы 1 шілдеден бастап). Осы уақыт аралығында Маңғыстау облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттары (МАӘС) жаңа заңнамалық актілер негізінде азаматтар мен бизнестің құқықтарын қорғаудың тиімді тетігін қалыптастыра алды.
Жаңа әкімшілік сот төрелігінің басты мақсаты – мемлекеттік аппарат пен қарапайым азамат арасындағы күштер теңсіздігін жою және жария-құқықтық дауларда халықтың мүддесін заң деңгейінде қорғау.
«Кінәлілік презумпциясы» – басты заңнамалық жаңалық
Бұрын азаматтар мемлекеттік органның шешімімен келіспеген жағдайда, сот алдында өздерінің хақылы екенін өздері дәлелдеуге мәжбүр болатын. Бұл көп жағдайда қарапайым адамдар үшін қиындық тудыратын.
Қазіргі таңда ӘРПК-нің 129-бабына (Дәлелдеу ауыртпалығы) сәйкес, жағдай түбегейлі өзгерді. Аталған бапқа сай, әкімшілік актінің немесе әкімшілік әрекеттің заңдылығын дәлелдеу ауыртпалығы оны қабылдаған әкімшілік органға (немесе лауазымды адамға) жүктеледі. Яғни, мемлекеттік орган өзінің шығарған шешімінің 100% заңды екенін сот алдында өзі дәлелдеуі тиіс. Бұл – халықаралық тәжірибеде өзін ақтаған және біздің елімізде сәтті енгізілген аса маңызды құқықтық норма.
Соттың белсенді рөлі (ӘРПК-нің 16 және 116-баптары)
Сот төрелігін жүзеге асырудың тағы бір ерекшелігі – ӘРПК-нің 16-бабында бекітілген және 116-бабында нақтыланған «Соттың белсенді рөлі» қағидаты.
Заңнамаға сәйкес, әкімшілік соттың судьясы тек бейтарап бақылаушы болып табылмайды. Егер талап қоюшы ұсынған дәлелдемелер жеткіліксіз болса:
Сот істің нақты мән-жайларын анықтау үшін өз бастамасымен қосымша материалдар мен дәлелдемелерді жинауға құқылы әрі міндетті.
Судья талап қоюшыға оның талап арызындағы олқылықтарды түзетуге немесе заңдық тұрғыдан дұрыс бағыт бағдар беруге көмектеседі.
Бұл норма заңгерлік білімі немесе қорғаушы жалдауға қаражаты жоқ қарапайым азаматтардың құқықтарының толық қорғалуына тікелей кепілдік береді.
Татуласу рәсімдеріне заңдық жол ашылуы
Жария-құқықтық дауларда мемлекеттік органмен бітімге келу бұрын мүмкін еместей көрінетін. Алайда, ӘРПК-нің 120-бабына сәйкес, тараптар сот процесінің кез келген сатысында татуласу, медиация немесе партисипативтік рәсімдерді қолдана отырып, өзара келісімге келе алады.
Маңғыстау облысының әкімшілік соттары бұл заң нормасын тәжірибеде кеңінен қолдануда. Медиацияның арқасында көптеген кәсіпкерлер мен азаматтар уақыт пен қаражатты үнемдеп, мемлекеттік органдармен оңтайлы шешім таба алды.
Қорытынды
Әкімшілік әділеттің бес жылдық тәжірибесі Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) жай ғана заңдар жинағы емес, халық пен билік арасындағы тең құқықты диалогты қамтамасыз ететін пәрменді құрал екенін дәлелдеді. Маңғыстау облысының судьялар корпусы заң үстемдігін қамтамасыз етіп, азаматтардың әділеттілікке деген сенімін арттыру жолындағы қызметін жалғастыра бермек.
Мақала Қазақстан Республикасында әкімшілік әділет институтының 5 жылдығына орай, халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру мақсатында дайындалды.
Маңғыстау аудандық сотының судьясы
Мырзабеков Данияр Есмаханұлы
