Қазақ халқының рухани, мәдени және қоғамдық ой-сана тарихында өшпес із қалдырған ұлы тұлғалардың қатарында Ыбырай Алтынсариннің есімі айрықша аталады. Ұлы ағартушының туғанына 185 жыл толуы – ұлттық тарихымыздағы аса маңызды мерейтойлардың бірі. Бұл атаулы дата халқымыздың болашағын білім мен ғылымнан іздеген, қазақ даласында алғаш рет зайырлы білім беру жүйесінің негізін қалаған, жас ұрпақтың санасына ізгілік пен адамгершілік құндылықтарын сіңірген көрнекті педагогтің өмір жолы мен мол мұрасын кеңінен зерделеуге мүмкіндік береді. Ыбырай Алтынсарин – өзінің бар ғұмырын халқына қызмет етуге арнаған, қазақ қоғамының ағартушылық бағытта дамуына зор ықпал еткен, ұлттық білім беру жүйесінің қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан тарихи тұлға. Оның есімі қазақтың педагогикалық ой-пікірінің қалыптасуымен, ұлттық мектептің дамуымен және балалар әдебиетінің өркендеуімен тығыз байланысты.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы дүниеге келіп, балалық шағын қазақ даласының дәстүрлі ортасында өткізді. Жастайынан білімге құштар болып өскен Ыбырайдың дүниетанымының қалыптасуына атасы Балқожа бидің тәрбиесі ерекше әсер етті. Сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік жағдайын, халықтың тұрмыс-тіршілігін, білім мен мәдениеттен алшақ жатқанын көріп өскен жас Ыбырай ел болашағының білімді ұрпаққа байланысты екенін ерте түсінді. Оның өмірлік мақсаты да осы түсініктен бастау алды. Ол өз заманы үшін озық ойлы азамат ретінде халықтың әлеуметтік дамуы мен рухани өркендеуінің басты тетігі оқу-ағарту ісі екеніне кәміл сенді.
Ыбырайдың білім алуы оның болашақ қызметінің бағытын айқындады. Орынбордағы қазақ балаларына арналған мектепте білім алып, орыс тілін меңгеруі, орыс және Еуропа әдебиетімен танысуы оның дүниетанымын кеңейтті. Ол сол кездегі педагогикалық ой-пікірлердің озық үлгілерін зерделей отырып, алған білімін өз халқының игілігіне жұмсауды мақсат етті. Ыбырай үшін білім тек сауат ашудың құралы ғана емес, адамның дүниеге көзқарасын қалыптастыратын, қоғамды алға жетелейтін, халықтың тұрмысын жақсартатын үлкен күш болды. Сондықтан ол өзінің кейінгі бүкіл саналы ғұмырын қазақ даласында мектеп ашуға, балаларды оқытуға, ұстаздар даярлауға, оқу құралдарын жазуға және халық арасында білімнің маңызын насихаттауға арнады.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында білім беру ісінің жүйелі жолға қойылуы өте күрделі мәселе еді. Халықтың басым бөлігінің тұрақты мектептерге қолжетімділігі төмен болды. Осындай жағдайда Ыбырай Алтынсарин елдің әр өңірінде мектептер ашып, қазақ балаларының білім алуына жағдай жасауға күш салды. Торғай өңірінде инспекторлық қызмет атқара жүріп, мектептер ұйымдастырды, оқу-ағарту ісін жүйелеуге атсалысты. Оның бастамасымен бастауыш мектептермен қатар қолөнер және ауыл шаруашылығы бағытындағы оқу орындарын ашу ісі қолға алынды. Мұндай білім беру мекемелері қазақ жастарына тек теориялық білім беріп қана қоймай, оларды еңбекке, кәсіпке, өмірге бейімдеуге бағытталды. Бұл – Ыбырайдың өз заманынан озық тұрған педагогикалық көзқарасының айқын көрінісі.
Ұлы ағартушының білім беру саласындағы ең үлкен жетістіктерінің бірі – қазақ қыздарының оқуына ерекше көңіл бөлуі. Ол қыз балалардың да білім алуы қоғамның дамуы үшін аса қажет екенін түсінді. Қазақ қыздарына арналған мектеп-интернат ашып, әйелдердің білім алуына жол ашуы сол кезең үшін үлкен жаңашылдық болды. Ыбырай қыз баланың тәрбиесі мен білімінің отбасы мен қоғам болашағына тікелей ықпал ететінін терең түсінді. Оның бұл бастамасы қазақ қоғамындағы ағартушылық ойдың кеңеюіне, әйелдердің білім алу мүмкіндігінің артуына және кейінгі ұрпақтың мәдени деңгейінің көтерілуіне ықпал етті.
Ыбырай Алтынсариннің ұстаздық қызметі оның педагогикалық көзқарастарымен тығыз байланысты болды. Ол мектептің басты мақсаты тек балаға хат танытып, есеп үйрету емес, оның бойында адамдық қасиеттерді қалыптастыру деп білді. Ұлы ұстаз баланы еңбекке, адалдыққа, жауапкершілікке, мейірімділікке, үлкенді құрметтеуге, кішіге қамқор болуға тәрбиелеуді маңызды міндет санады. Оның шығармаларындағы негізгі идеялардың басым бөлігі осы құндылықтарға негізделген. Сондықтан Ыбырай мұрасы – тек өткен дәуірдің тарихи ескерткіші емес, қазіргі білім беру жүйесі үшін де маңызды рухани-педагогикалық құндылық.
Ұлы ұстаз қазақ балаларына арналған оқу құралдарының қажеттігін де терең сезінді. Осы мақсатта 1879 жылы жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» еңбегін жазды. Бұл кітап қазақ балаларының ана тілінде білім алуына мүмкіндік берген алғашқы маңызды оқу құралдарының бірі болды. Хрестоматияға енгізілген шығармалар балалардың жас ерекшеліктеріне сай таңдалып, олардың білімге деген қызығушылығын арттыруға, ойлау қабілетін дамытуға, жақсы мен жаманды ажырата білуіне ықпал етті. Ыбырай оқу материалын баланың түсінігіне жеңіл, тілі қарапайым әрі мазмұны тәрбиелік мәні жоғары етіп ұсынуға тырысты. Осы арқылы ол қазақ тіліндегі оқу әдебиетінің қалыптасуына жол ашты.
Ыбырай Алтынсариннің әдеби мұрасы да қазақ мәдениеті тарихында айрықша орын алады. Ол қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі ретінде танылды. Оның «Кел, балалар, оқылық!» атты өлеңі білімге шақырған ұран іспетті шығармаға айналды. «Бір Аллаға сыйынып, кел, балалар, оқылық!» деп басталатын бұл туынды жас ұрпақты оқу мен білімге ұмтылуға, өнер үйренуге шақырады. Ақын білімді адамның өміріндегі маңызын қарапайым әрі әсерлі тілмен жеткізе отырып, надандық пен жалқаулықтың адам дамуына кедергі келтіретінін көрсетті. Бұл шығарма өзінің тәрбиелік мәнін бүгінгі күнге дейін жоғалтқан жоқ.
«Өнер-білім бар жұрттар» өлеңінде де ағартушы ғылым мен техниканың жетістіктерін жоғары бағалап, білімді халықтардың өміріндегі өзгерістерді үлгі етеді. Ол жастарды өнер мен ғылымды меңгеруге, өркениетті елдерден үйренуге үндейді. Темір жол, телеграф секілді сол дәуірдегі техникалық жаңалықтарды мысалға ала отырып, білім мен өнердің қоғамды өзгертетін күш екенін көрсетеді. Ыбырайдың бұл шығармалары қазақ қоғамының жаңғыру идеясын әдебиет арқылы жеткізген маңызды туындылар болып саналады.
Ұлы ағартушы аударма саласында да жемісті еңбек етті. Ол орыс әдебиетінің көрнекті өкілдерінің балаларға арналған шығармаларын қазақ оқырмандарына таныстырды. Оның аудармалары арқылы қазақ балалары әлем әдебиетінің озық үлгілерімен танысуға мүмкіндік алды. Ыбырай аударманы сөзбе-сөз жеткізу емес, шығарманың негізгі идеясын қазақ баласының танымына түсінікті әрі жақын етіп жеткізу деп түсінді. Сондықтан оның аударма еңбектері ұлттық әдебиеттің дамуына және қазақ тіліндегі балалар әдебиетінің мазмұндық тұрғыдан байуына елеулі үлес қосты.
Ыбырай Алтынсариннің еңбегін тек педагог немесе жазушы қызметімен шектеуге болмайды. Ол – қазақ қоғамының әлеуметтік және мәдени мәселелеріне өзіндік көзқарасы қалыптасқан ағартушы-ойшыл. Ол халықтың тұрмысын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын зерттеп, этнографиялық сипаттағы еңбектер жазды. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетін ғылыми тұрғыдан сипаттауға атсалысты. Оның этнографиялық мұрасы сол дәуірдегі қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын және мәдени ерекшеліктерін тануға мүмкіндік беретін құнды дерек көзі болып табылады.
Ыбырай Алтынсарин өз дәуірінің шеңберімен шектеліп қалмай, болашаққа көз жүгірткен көреген тұлға болды. Ол қазақ халқының болашағын білімді, мәдениетті, еңбекқор ұрпақпен байланыстырды. Оның мектеп ашуы, оқулық жазуы, балаларға арналған шығармалар дүниеге әкелуі – барлығы бір мақсатқа, яғни халықты өркениет жолына бастауға бағытталды. Ол үшін білім жеке адамның жетістігі емес, ұлттың тұтастай дамуына қызмет ететін қоғамдық күш болды.
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанда Ыбырай Алтынсариннің идеялары жаңа мазмұнмен жалғасын тауып келеді. Елімізде білім мен ғылымды дамытуға, жас ұрпақтың сапалы білім алуына, педагог мәртебесін көтеруге және ұлттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлінуде. Заманауи мектептер мен білім беру орталықтарының дамуы, цифрлық технологиялардың оқу үдерісіне енгізілуі, жастардың шетелдік және отандық жоғары оқу орындарында білім алуы – барлығы білімнің қоғам дамуындағы рөлінің артқанын көрсетеді. Осындай кезеңде Ыбырайдың «оқу», «білім», «өнер», «еңбек», «тәрбие» туралы идеяларының маңызы ерекше.
Ұлы ағартушының «Кел, балалар, оқылық!» деген үндеуі қазіргі уақытта да өз мәнін жойған жоқ. Керісінше, ғылым мен технология қарқынды дамып, жаңа мамандықтар мен жаңа мүмкіндіктер пайда болған заманда білім алудың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Бүгінгі жас ұрпаққа тек білім алып қана қоймай, алған білімін ел игілігіне жұмсау, қоғамға пайда келтіру, ұлттық құндылықтарды құрметтеу, өз ана тілін қадірлеу және адамгершілік қасиеттерді биік ұстау міндеті жүктеледі. Бұл тұрғыдан алғанда, Ыбырайдың педагогикалық мұрасы қазіргі тәрбие мен білім беру үдерісімен толық үндеседі.
Ыбырай Алтынсариннің өмір жолы – туған елге қызмет етудің айқын үлгісі. Ол өзінің жеке басының қамынан гөрі халықтың болашағын жоғары қойды. Заманының түрлі қиындықтарына қарамастан, мектеп ашып, бала оқытып, оқулық жазып, халық арасында білімнің маңызын түсіндіруге күш салды. Оның еңбегі бір күннің немесе бір жылдың нәтижесі емес, ұлт болашағына бағытталған ұзақ мерзімді рухани қызмет болды. Сондықтан Ыбырай есімі қазақ тарихында ағартушылықтың, ұстаздықтың, адал еңбектің және елге қызмет етудің символына айналды.
Ақтөбе қаласының №2 сотының
бас маман-сот отырысының хатшысы
Әжмадин Аида Болатбекқызы
