Мақалада сот-фототехникалық сараптамасының құқық қорғау және сот жүйесіндегі рөлі, оның заманауи даму тенденциялары жан-жақты қарастырылады. Автор дәстүрлі (аналогтық) фотосуреттер мен заманауи цифрлық технологиялардың сараптамалық зерттеу ерекшеліктеріне тоқталады. Сонымен қатар, фотосуреттердің түпнұсқалығын анықтау, цифрлық монтаж бен жасанды интеллект (Deepfake) белгілерін әшкерелеу, техникалық құралдарды сәйкестендірудің жаңа әдістері талданған. Мақала соңында осы саланың дамуына кедергі келтіретін түйткілді мәселелер мен оларды шешу жолдары ұсынылады.
Түйін сөздер: сот сараптамасы, фототехникалық сараптама, цифрлық криминалистика, EXIF метадеректер, бағдарламалық жасақтама, цифрлық монтаж, Deepfake, сәйкестендіру.
Қазіргі таңда ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың жедел дамуы сот ісін жүргізуде визуалды дәлелдемелердің маңызы мен салмағын түбегейлі өзгертті. Қылмыс болған жерден түсірілген фотосуреттер, бейнебақылау камераларының жекелеген кадрлары, ұялы телефондардағы медиа-файлдар мен әлеуметтік желілердегі жазбалар тергеу амалдарында негізгі айғақтардың біріне айналды.
Алайда, цифрлық фотосуреттерді ешбір із қалдырмай өзгертуге мүмкіндік беретін графикалық редакторлар мен жасанды интеллект алгоритмдерінің пайда болуы құқық қорғау органдарының алдына үлкен қауіптер әкелді. Осы орайда, фотосуреттердің шынайылығын, олардың жасалу жағдайларын және пайдаланылған техникалық құралдарды анықтау сот-фототехникалық сараптамасына (СФТС) тікелей байланысты. Бұл мақаланың өзектілігі — заманауи цифрлық манипуляциялар жағдайында сот-фототехникалық сараптамасының әдістемелік базасын жетілдіру қажеттілігімен түсіндіріледі.
Сот-фототехникалық сараптаманың объектілері мен міндеттері
Сот-фототехникалық сараптамасы өзінің зерттеу аясы мен қолданылатын техникалық құралдары бойынша екі үлкен бағытқа бөлінеді: дәстүрлі (классикалық оптикалық-химиялық) және заманауи цифрлық тасымалдаушылар.
Зерттеу объектілерінің жіктелуі:
Фотографиялық бейнелер (материалдық тасымалдаушыдағы): Фотоқағаздағы дайын суреттер, позитивтер, негативтер, рентген таспалары және басқа да аналогтық құжаттар.
Цифрлық фотофайлдар: Түрлі форматтағы (JPEG, RAW, PNG, TIFF) электронды кескіндер, олардың жад карталарындағы, бұлттық қоймалардағы немесе қатты дискілердегі көшірмелері.
Фототехникалық жабдықтар: Цифрлық және аналогтық камералар, ұялы телефондардың камера модульдері, объективтер, жарық түсіруші құралдар (вспышка), фото-ұлайтқыштар және басып шығару құрылғылары (принтерлер).
Фотоматериалдар: Фотохимиялық реактивтер, айқындауыштар, бекіткіштер (фиксаж) және өңделмеген фототаспалар.
Сараптама алдына қойылатын негізгі міндеттер:
Сарапшының алдына қойылатын сұрақтар оның шешетін міндеттеріне байланысты сәйкестендіру (идентификациялық) және диагностикалық болып бөлінеді.
Идентификациялық міндеттер: Нақты фотосуреттің тергеуде тәркіленген белгілі бір камерамен немесе ұялы телефонмен түсірілгенін анықтау; негатив пен позитивтің сәйкестігін бекіту.
Диагностикалық міндеттер: Түсірілім жасалған жыл мезгілін, тәулік уақытын, табиғи немесе жасанды жарық көзін, арақашықтықты және ең бастысы — фотоның түпнұсқалығын (монтаж, ретушь немесе заманауи нейрожелілер арқылы өзгертілмегенін) анықтау.
Цифрлық фотосуреттерді зерттеудің заманауи әдістемелері
Қазіргі сарапшы-криминалистердің басты жұмысы цифрлық файлдардың ішкі құрылымы мен кодтарын талдауға негізделген. Суреттің шынайылығын тексеру және монтаж іздерін табу үшін келесі кешенді әдістер қолданылады:
1. EXIF және метадеректерді терең талдау (Metadata Analysis)
Әрбір цифрлық камера немесе смартфон суретті түсірген сәтте файлдың ішіне арнайы техникалық ақпаратты (EXIF — Exchangeable Image File Format) жазады. Онда камераның моделі, линза параметрлері, экспозиция, түсірілген уақыты (секундына дейін) және GPS-координаттары сақталады. Сарапшы бұл деректердің бүтіндігін тексереді. Егер сурет графикалық редакторда (мысалы, Adobe Photoshop) өңделсе, файл метадеректерінде міндетті түрде бағдарламаның ізі немесе «Modify Date» (өзгертілген уақыты) белгісі қалады.
2. Пиксельдік және кванттау деңгейін талдау (Error Level Analysis — ELA)
Суретті JPEG форматында сақтаған кезде бүкіл кескін бірдей деңгейде қысылады (compression). Егер фотосуретке сырттан басқа объектіні кесіп әкеліп қосса (монтаж жасалса), суретті қайта сақтаған кезде сол қосылған объектінің пиксельдік қысылу деңгейі түпнұсқа фоннан өзгеше болады. ELA әдісі осы айырмашылықты визуалды түрде түс арқылы көрсетіп береді.
3. Фотоматрицаның шуыл профилін зерттеу (PRNU — Photo Response Non-Uniformity)
Әрбір цифрлық камераның матрицасында (сенсорында) өндірістік деңгейде микроскопиялық ақаулар болады. Олар адам көзіне көрінбейтін, бірақ әр камера үшін қайталанбас «цифрлық саусақ ізін» (шуыл профилін) қалыптастырады. Математикалық алгоритмдер арқылы фотодағы шуыл профилін талдау арқылы суреттің дәл қай камерамен түсірілгенін 100% дәлдікпен анықтауға болады.
4. Жарық, көлеңке және геометриялық анализ
Фотомонтаж жасаушылар көбінесе физика заңдылықтарын ескермейді. Сарапшы кадрдағы түрлі объектілердің көлеңкелері мен жарық түсу бұрыштарының геометриялық сәйкестігін, адам көзіндегі жарық шағылысуын (catchlight) зерделейді. Егер фон күзгі бұлтты күнде, ал үстіне қосылған адам ашық күн көзінде түсірілген болса, бұл қайшылық диагностикалық зерттеуде бірден анықталады.
Бүгінгі таңда СФТС саласында шешімін таппаған бірнеше күрделі мәселе бар:
Мессенджерлердің әсері (Data Compression): WhatsApp, Telegram сияқты мессенджерлер арқылы жіберілген фотосуреттер автоматты түрде қысылып, олардың метадеректері (EXIF) толықтай өшіріледі. Бұл сарапшының бастапқы ақпаратты алу мүмкіндігін шектейді.
Нейрожелілер мен Deepfake қаупі: Жасанды интеллект арқылы жоқ адамның фотосын жасау немесе суретке шынайы элементтерді қосу (Generative AI) пиксель деңгейінде өте таза орындалады. Дәстүрлі криминалистикалық бағдарламалар мұндай заманауи өңдеулерді анықтауға қауқарсыз болып жатады. Сонымен қатар, сарапшылардан тек заңгерлік емес, ІТ, бағдарламалау және оптика саласындағы терең білім талап етіледі.
Сот-фототехникалық сараптамасы — қылмысты ашу, азаматтық дауларды шешу және әділ сот шешімін шығаруда маңызды құқықтық құрал болып табылады. Технологиялардың трансформациялануы бұл саланың да үнемі жаңарып отыруын талап етеді.
Жасанды интеллект пен цифрлық бұрмалаушылықтар белең алған заманда, сот-фототехникалық сараптамасының әдістемелік базасын жаңарту, сарапшыларды ІТ-криминалистика бағытында қайта даярлау және заманауи бағдарламалық кешендермен қамтамасыз ету — отандық сот өндірісіндегі жалған дәлелдемелердің жолын кесудің және заң үстемдігін орнатудың басты кепілі.
Д.Айдын,
Қызылорда облысы бойынша
Сот сараптамалары институтының
жетекші сот сарапшысы.
