Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұрасы – ауыз әдебиеті мен жыраулық, ақындық дәстүр. Сол дәстүрдің ең ірі әрі көрнекті өкілдерінің бірі – Жамбыл Жабаев. Ол қазақ поэзиясының тарихында айрықша орны бар, суырыпсалма ақындық өнерді ХХ ғасырға дейін жеткізген бірегей тұлға. 2026 жылы ұлы ақын Жамбыл Жабаевтың туғанына 180 жыл толуы – ұлттық мәдениет үшін аса маңызды тарихи оқиға.
Жамбыл – тек ақын ғана емес, халықтың рухани шежірешісі. Ол өз жырларында қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, тарихын, әлеуметтік мәселелерін, арман-тілегін кеңінен суреттеді. Оның поэзиясы – халықтың жан айнасы. Сондықтан Жамбыл шығармаларын зерттеу, насихаттау – бүгінгі ұрпақтың міндеті.
Жамбыл Жабаевтың өмірі мен қалыптасу жолы:
Жамбыл Жабаев 1846 жылы қазіргі Жамбыл облысы, Шу өңірінде дүниеге келген. Ақынның есімі Жамбыл тауының атымен байланысты қойылған. Ол қарапайым малшы отбасында өсіп, жастайынан халық ауыз әдебиетіне, жыр мен термеге құмар болып өсті. Домбыра үні мен ақындар айтысы Жамбылдың балалық шағынан-ақ жан дүниесіне жақын болды.
Жамбылдың ақындық жолына түсуіне атақты ақын Сүйінбай Аронұлы үлкен ықпал етті. Сүйінбайдан бата алған Жамбыл өзіне ұстаз ретінде оны өмір бойы құрметтеп өтті. Сүйінбайдың әділдік, шындық, халыққа адал қызмет ету туралы өсиеттері Жамбылдың бүкіл шығармашылығының негізіне айналды.
XIX ғасырдың екінші жартысында Жамбыл ел ішіндегі айтыстарға қатысып, суырыпсалма ақын ретінде таныла бастады. Ол түрлі ру, ел ақындарымен айтысып, халықтың мұң-мұқтажын батыл жеткізе білді. Ақынның өткір тілі, тапқыр ойы оны халық сүйіспеншілігіне бөледі.
Жамбыл – айтыс өнерінің алыбы:
Айтыс – қазақ әдебиетінің ең күрделі әрі беделді жанры. Жамбыл Жабаев осы айтыс өнерін биік деңгейге көтерген ақындардың бірі. Оның Құлмамбет, Досмағамбет, Сарыбас сияқты ақындармен айтыстары қазақ айтыс өнерінің алтын қорына енді.
Жамбыл айтыстарында: халық мүддесі, әлеуметтік теңсіздік, әділдік пен шындық мәселелері кеңінен қозғалды.
Ол қарсыласын кемсітуге емес, елдің жағдайын айтуға, әділетсіздікті әшкерелеуге мән берді. Жамбылдың айтыстары көркем тілге, терең ойға, өткір сынға толы болды.
Тарихи және эпикалық жырлары:
Жамбыл Жабаевтың шығармашылығында тарихи-эпикалық жырлар маңызды орын алады. Оның «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» дастандары қазақ халқының ерлік тарихын баяндайды. Бұл шығармаларда елін қорғаған батырлардың ерлігі, халықтың бірлігі, отансүйгіштік сезімі айқын көрініс тапқан.
Ақын бұл дастандар арқылы жас ұрпақты: батырлыққа, елді сүюге, бірлікке тәрбиеледі.
Жамбылдың эпикалық жырлары халық ауыз әдебиеті дәстүрінде жырланып, ұлттық рухты күшейтті.
Жамбыл шығармашылығы және Кеңес дәуірі:
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Жамбыл Жабаевтың шығармашылығы жаңа кезеңге өтті. Ол бұл кезеңде де халықтан қол үзбей, заман шындығын жырлады. Кеңес дәуірінде Жамбылдың есімі бүкіл Одаққа танылды.
Ұлы Отан соғысы жылдарында Жамбылдың жырлары халыққа рух берді. Әсіресе «Ленинградтық өренім» атты өлеңі жау қоршауында қалған қала тұрғындарына үміт пен сенім сыйлады. Бұл шығарма Жамбылдың халықаралық деңгейде танылуына себеп болды.
Жамбыл – халықтың үні:
Жамбыл Жабаевтың басты ерекшелігі – оның халықпен біте қайнасып өмір сүруі. Ол өзін ешқашан билікке немесе атаққа жақындатпаған, қарапайым халықтың сөзін сөйлеген ақын болды. Оның өлеңдері: қарапайым, түсінікті, шынайы.
Сондықтан Жамбыл халық жүрегінен ерекше орын алды. Ол әділдік пен шындықты жырлаудан ешқашан тайған емес.
Жамбыл мұрасының тәрбиелік мәні:
Жамбыл Жабаевтың шығармалары бүгінгі таңда да өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның жырлары жас ұрпақты: отансүйгіштікке, адамгершілікке, еңбекқорлыққа тәрбиелейді.
Ақын мұрасы мектеп бағдарламасында оқытылып, әдебиеттанушылар тарапынан зерттеліп келеді. Жамбылдың есімімен облыстар, көшелер, оқу орындары аталады.
Жамбыл Жабаевтың 180 жылдық мерейтойының маңызы:
Қазақ халқының рухани әлемінде Жамбыл Жабаевтың алатын орны ерекше. Ол – ғасырдан ғасырға жалғасқан суырыпсалма ақындық пен жыраулық дәстүрдің көрнекті өкілі, халықтың мұң-мүддесін жырлаған ұлы тұлға. 2026 жылы Жамбыл Жабаевтың туғанына 180 жыл толуы – қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін маңызды тарихи оқиға. Бұл мерейтой ақын мұрасын жаңаша зерделеуге, ұлттық рухани құндылықтарды дәріптеуге үлкен мүмкіндік береді.
Жамбыл Жабаевтың шығармалары қазақ халқының тарихын, тұрмыс-тіршілігін, елдік мұратын айқын көрсетеді. Сондықтан ақынның мерейтойын атап өту – бір ғана тұлғаны еске алу емес, тұтас ұлттың рухани байлығын таныту болып табылады.
Жамбыл Жабаев – қазақтың ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетін жалғастырған алтын көпір. Ол өз жырлары арқылы халықтың шынайы өмірін, әлеуметтік теңсіздікті, әділдікке деген ұмтылысты бейнеледі. Ақынның 180 жылдық мерейтойы оның шығармашылық мұрасын тереңірек зерттеп, ғылыми айналымға енгізудің маңызын арттырады.
Мерейтой аясында өткізілетін ғылыми конференциялар, әдеби кештер, айтыстар мен мәдени іс-шаралар Жамбыл поэзиясының құндылығын жас ұрпаққа кеңінен танытуға жол ашады. Бұл – ұлттық сананы нығайтып, тарихи жадымызды жаңғыртудың маңызды тетігі.
Жамбыл – халықтық рух пен бірліктің символы:
Жамбыл Жабаевтың поэзиясының басты ерекшелігі – оның халықтық сипаты. Ол ешқашан жеке басының мүддесін көздемей, қарапайым елдің сөзін сөйлей білді. Ақын жырларында ел бірлігі, татулық, отансүйгіштік идеялары кең орын алады.
180 жылдық мерейтой Жамбылдың осы құндылықтарын бүгінгі қоғаммен сабақтастыруға мүмкіндік береді. Тәуелсіз Қазақстан үшін халық бірлігі мен ұлттық тұтастық – аса маңызды ұғымдар. Осы тұрғыдан алғанда, Жамбыл мұрасы қазіргі заман үшін де өзектілігін жойған жоқ.
Жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы:
Жамбыл Жабаевтың шығармалары тәрбиелік мәні жағынан аса құнды. Оның өлеңдері мен жырлары жастарды: елін сүюге, адалдық пен әділдікке, адамгершілікке тәрбиелейді.
180 жылдық мерейтой аясында өткізілетін іс-шаралар жас ұрпақтың ұлттық әдебиетке деген қызығушылығын арттырып, рухани дамуына оң әсер етеді. Бұл – ұлттық мәдениетті сақтап, болашаққа жеткізудің маңызды жолы.
Жамбыл Жабаевтың 180 жылдық мерейтойы – қазақ халқының рухани өміріндегі елеулі оқиға. Бұл мереке ақын мұрасын қайта зерделеуге, ұлттық әдебиеттің маңызын арттыруға, жас ұрпақты елжандылық рухта тәрбиелеуге бағытталған.
Жамбыл Жабаевтың жырлары – халықтың жүрегінен шыққан мәңгілік мұра. Сондықтан оның 180 жылдық мерейтойын атап өту – ұлттық құндылықтарды ұлықтау, тарихи сананы жаңғырту және рухани бірлікті нығайту жолындағы маңызды қадам болып табылады.
Ақтөбе қаласының №3 сотының бас маманы Мадиярова Нұрсұлу Кенжеғалийқызы
