Тіл – ұлттың рухани болмысын айқындайтын, халықтың тарихы мен мәдениетін, салт-дәстүрі мен дүниетанымын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін баға жетпес құндылық. Адамның ойлау жүйесі мен қоршаған ортаны қабылдауы да ана тілімен тығыз байланысты. Сондықтан тіл мәселесі – белгілі бір кезеңмен шектелетін науқан емес, ұлттың болашағына тікелей қатысты маңызды мәселе.
Қазақ халқы үшін ана тілі ғасырлар бойы елдіктің, бірліктің және ұлттық рухтың негізі болып келді. Тіліміз талай тарихи кезеңді бастан өткеріп, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік тілі мәртебесіне ие болды. Қазақстан Республикасының Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде бекітілген. Бұл – қазақ тілінің мемлекет пен қоғам өміріндегі айрықша орнын айқындайтын басты құқықтық негіз.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайту – тек мемлекеттік органдардың немесе тіл мамандарының міндеті емес. Бұл – әрбір азаматтың ел алдындағы жауапкершілігі. Себебі тілдің шынайы өміршеңдігі оның заң жүзіндегі мәртебесімен ғана емес, күнделікті өмірде қаншалықты қолданылатынымен өлшенеді.
Бүгінгі таңда қазақ тілін қоғамдық өмірдің барлық саласында кеңінен қолдануға мүмкіндік мол. Білім беру, мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары, мемлекеттік басқару, сот жүйесі, кәсіпкерлік және басқа да салаларда мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуге бағытталған жұмыстар жүйелі түрде жүргізіліп келеді.
Әсіресе мемлекеттік мекемелердегі тіл мәдениетіне қойылатын талап жоғары болуы тиіс. Себебі мемлекеттік органға жүгінген азамат ең алдымен оның қызметкерлерімен қарым-қатынас жасайды. Азаматқа мемлекеттік тілде сапалы қызмет көрсету, оның өтінішіне түсінікті әрі сауатты жауап беру – тілге деген құрметпен қатар, мемлекеттік қызметтің сапасын да көрсетеді.
Сот жүйесіндегі мемлекеттік тілдің орны да ерекше. Сот – адамның құқықтары мен заңды мүдделері қорғалатын маңызды мемлекеттік институт. Осыған байланысты сот құжаттарының сауатты, нақты әрі түсінікті тілде жазылуы – құқықтық мәдениеттің маңызды бөлігі.
Құқық саласында тілдің дәлдігі айрықша мәнге ие. Заңнамалық және сот құжаттарында қолданылған әрбір сөздің өзіндік құқықтық мағынасы бар. Сондықтан кәсіби терминдерді дұрыс пайдалану, сөйлемдерді мағыналық жағынан нақты құру, мемлекеттік тілдің грамматикалық нормаларын сақтау – сот жүйесінде қызмет атқаратын әрбір маманның кәсіби жауапкершілігі.
Экономикалық соттардың қызметінде де тілдің маңызы зор. Сотқа жүгінетін азаматтар мен заңды тұлғалар өздерінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға ұмтылады. Олардың өтініштері мен талаптары, сот актілері және өзге де процессуалдық құжаттар құқықтық тұрғыдан ғана емес, тілдік жағынан да сауатты болуы қажет.
Құжаттың түсінікті жазылуы азаматтың өз құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінуіне тікелей ықпал етеді. Сондықтан мемлекеттік тілде іс жүргізуді дамыту – тек тіл саясатының мәселесі емес, азаматтардың құқықтарын тиімді жүзеге асыруына жағдай жасайтын маңызды фактор.
Тіл мәдениеті – адамның жалпы мәдениетінің бір бөлігі. Сауатты сөйлеу мен дұрыс жазу адамның кәсіби біліктілігін де көрсетеді. Әсіресе мемлекеттік қызмет саласында жұмыс істейтін мамандар үшін тілдік сауаттылықтың маңызы ерекше.
Мемлекеттік тілді дамытуда терминология мәселесіне де назар аударған жөн. Қазіргі қоғамда ғылым, экономика, құқық, технология және басқа да салалар қарқынды дамып келеді. Осы өзгерістермен бірге жаңа ұғымдар мен терминдер де пайда болуда. Оларды қазақ тілінің табиғатына сай қалыптастыру, бірізді қолдану және кәсіби ортаға енгізу – мемлекеттік тілдің дамуына серпін береді.
Сонымен қатар мемлекеттік тілді дамыту басқа тілдердің маңызын жоққа шығармайды. Қазақстан – түрлі этнос өкілдері мекен ететін ортақ шаңырақ. Әр халықтың ана тіліне құрметпен қарау – біздің қоғамымыздың маңызды құндылығы. Ал қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі мәртебесін нығайту – ел азаматтарын ортақ құндылықтар төңірегіне топтастыратын фактор.
Тілдің болашағы ең алдымен жас ұрпаққа байланысты. Баланың тілге деген сүйіспеншілігі отбасынан басталады. Үйде қазақша сөйлесу, қазақ тіліндегі кітаптарды оқу, ұлттық мәдениет пен әдебиетке қызығушылық таныту – баланың тілдік ортасын қалыптастырудың ең тиімді жолдарының бірі.
Жас ұрпақ қазақ тілін тек сабақта оқитын пән ретінде емес, өзінің күнделікті өмірінде еркін қолданатын қарым-қатынас құралы ретінде қабылдауы қажет. Сонда ғана мемлекеттік тілдің қолданыс аясы табиғи түрде кеңейеді.
Тілді дамыту үшін әрқайсымыз өзімізден бастауымыз керек. Мемлекеттік тілде сөйлеу үшін ерекше жағдай күтудің қажеті жоқ. Қарапайым амандасудан, күнделікті қарым-қатынастан, қызметтік хат алмасудан, құжаттарды қазақ тілінде әзірлеуден бастауға болады.
Тілге деген құрмет – ұранмен емес, нақты әрекетпен көрінеді. Қазақ тілінде бір ауыз сөз айту, сауатты жазуға талпыну, айналадағы адамдарға мемлекеттік тілде қызмет көрсету – осындай қарапайым қадамдардың өзі үлкен нәтижеге бастайды.
Қазақ тілінің мәртебесін көтеру – бір мекеменің немесе белгілі бір мамандар тобының ғана міндеті емес. Бұл – ел болашағына бейжай қарамайтын әр азаматтың ортақ ісі. Мемлекеттік тілдің дамуына қосылған әрбір үлес – ұлттық құндылықтарды сақтауға қосылған үлес.
Тәуелсіз елдің мемлекеттік тілі оның мемлекеттілігінің маңызды белгілерінің бірі. Сондықтан қазақ тілінің қоғамдық өмірдегі қолданысын кеңейту арқылы біз тек тілдің дамуына ғана емес, ұлттық сананың, тарихи жадының және елдік құндылықтардың нығаюына да ықпал етеміз.
Қорытындылай келе, тіл – ұлттың жаны, халықтың рухани тірегі. Ана тілімізді сақтау, дамыту және кейінгі ұрпаққа аманат ету – баршамыздың азаматтық парызымыз.
Мемлекеттік тілдің мәртебесі биік, қолданыс аясы кең болған сайын елдің де еңсесі биік болады. Сондықтан қазақ тілін құрметтеу – өз тарихымызды құрметтеу, ал оның болашағына үлес қосу – тәуелсіз еліміздің келешегіне қызмет ету.
Ж. Есболұлы, Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының әкімші басшысы
