Қазіргі қоғамда адамдар арасындағы түрлі қарым-қатынастардың күрделенуі кей жағдайда дау-дамайлар мен жанжалдардың туындауына алып келеді. Азаматтық, отбасылық, еңбек және өзге де құқықтық қатынастар барысында тараптардың арасында түсініспеушіліктер орын алуы мүмкін. Мұндай жағдайда дауды сот арқылы шешумен қатар, тараптардың өзара келісімге келуіне мүмкіндік беретін баламалы тәсілдердің бірі – медиация.
Медиация – тараптардың ерікті келісімі негізінде, тәуелсіз және бейтарап медиатордың көмегімен дауды өзара қолайлы шешуге бағытталған рәсім. Қазақстан Республикасында медиацияның құқықтық негізі 2011 жылғы 28 қаңтарда қабылданған «Медиация туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен реттеледі. Аталған заң медиацияны ұйымдастыру тәртібін, оның қағидаттарын және медиатордың құқықтық мәртебесін айқындайды.
Медиацияның негізгі мақсаты – тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтай отырып, дауды шешуге жағдай жасау және жанжал деңгейін төмендету.
Сот талқылауында шешімді сот қабылдайды. Ал медиация кезінде тараптардың өздері келіссөздер арқылы ортақ шешімге келеді. Медиатор тараптардың бірінің жағына шықпайды және ешқайсысына шешім таңбайды. Оның негізгі міндеті – тараптардың бір-бірін тыңдауына, өз ұстанымдарын түсіндіруіне және өзара қолайлы шешім іздеуіне жағдай жасау.
Осы тұрғыдан алғанда медиация тек құқықтық тетік қана емес, сонымен қатар қоғамдағы өзара түсіністік пен келісімді қалыптастыруға ықпал ететін маңызды құрал болып табылады.
Медиацияның негізгі қағидаттары:
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес медиация бірнеше маңызды қағидаттарға негізделеді. Олардың қатарында еріктілік, тараптардың тең құқылығы, медиатордың тәуелсіздігі мен бейтараптылығы және медиация рәсіміне араласуға жол бермеушілік бар.
Еріктілік қағидаты – медиацияның ең маңызды ерекшеліктерінің бірі. Тараптар медиацияға өз еркімен қатысады және рәсімнің кез келген кезеңінде одан бас тарта алады.
Тараптардың тең құқылығы – әрбір қатысушының өз пікірін білдіруге, ұсыныс жасауға және келісім шарттарын талқылауға тең мүмкіндігі бар екенін білдіреді.
Медиатордың тәуелсіздігі мен бейтараптылығы – медиатордың тараптардың ешқайсысын қолдамауын және белгілі бір шешімді таңбауын қамтамасыз етеді. Медиатор дауды өзі шешпейді, керісінше тараптардың өзара келісімге келуіне көмектеседі.
Медиация қандай дауларда қолданылады?
Медиацияның қолданылу аясы кең. Заңда азаматтық, еңбек, отбасылық және әкімшілік құқықтық қатынастардан туындайтын дауларды медиация арқылы реттеу мүмкіндігі көзделген. Сонымен қатар заңда көзделген жағдайларда әкімшілік құқық бұзушылықтар, қылмыстық теріс қылықтар, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар бойынша да медиация қолданылуы мүмкін.
Мысалы, отбасылық даулар кезінде тараптардың бір-біріне деген ренішін одан әрі күшейтпей, ортақ мәмілеге келуі маңызды. Еңбек дауларында да қызметкер мен жұмыс берушінің өзара түсіністікке келуі екі тарап үшін де тиімді болуы мүмкін.
Азаматтық дауларда мүліктік мәселелер, шарттық міндеттемелер және басқа да құқықтық қатынастар бойынша тараптар өзара келісімге келе алады.
Медиатор – медиация рәсіміне қатысатын тәуелсіз тұлға. Оның басты міндеті – тараптарға өзара тиімді шешімге қол жеткізуге жәрдемдесу.
Медиатор сот сияқты міндетті шешім шығармайды. Ол тараптардың орнына шешім қабылдамайды және бір тарапқа заңдық немесе консультациялық көмек көрсетпеуге тиіс.
Сондықтан медиатордың кәсіби білімімен қатар, адамдармен дұрыс қарым-қатынас орната білуі, тараптарды тыңдауы, бейтараптықты сақтауы және жанжалды ушықтырмай, келісімге бағыттай білуі маңызды.
Сот және медиация
Медиация сот төрелігін алмастырмайды. Керісінше, ол дауды шешудің баламалы тетігі ретінде құқықтық жүйенің мүмкіндіктерін толықтырады.
Сотқа жүгінген тараптар заңда көзделген жағдайларда медиация рәсімін пайдалана алады. Егер тараптар келісімге келсе, олардың арасындағы дау өзара келісім негізінде реттеледі.
Медиацияның маңызды ерекшелігі – тараптардың өз шешіміне өздері қатысуы. Бұл келісімнің орындалуына және тараптар арасындағы қарым-қатынастың одан әрі сақталуына ықпал етуі мүмкін.
Медиацияның қоғам үшін маңызы
Қоғамдағы тұрақтылық пен өзара құрмет тек заң талаптарын сақтаумен ғана емес, сонымен бірге дауларды өркениетті жолмен шешу мәдениетін қалыптастырумен де байланысты.
Кез келген дау міндетті түрде ұзаққа созылған текетіреске айналмауы керек. Кей жағдайда тараптарға бір-бірінің ұстанымын тыңдап, мәселені сабырлы түрде талқылап, ортақ шешім іздеу жеткілікті болуы мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда медиация азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыруға, дауласушы тараптардың жауапкершілігін күшейтуге және қоғамда келісім мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Келісім – ортақ жауапкершіліктің нәтижесі
Медиацияның құндылығы – оның тараптарға өзара тиімді шешім іздеуге мүмкіндік беруінде. Келісімге келген кезде әр тарап өз міндеттемесін түсініп, оны орындауға жауапкершілікпен қарауы қажет.
Заңда медиация тараптарының дауды реттеу туралы келісімді онда көзделген тәртіппен және мерзімде орындау міндеті белгіленген.
Сондықтан медиация – жай ғана келіссөз жүргізу емес, нақты құқықтық нәтижеге бағытталған рәсім.
Медиация – құқықтық дауларды өркениетті түрде шешуге мүмкіндік беретін маңызды институт. Оның басты құндылығы – тараптарды жеңімпаз және жеңілген деп бөлмей, өзара қолайлы шешім табуға бағытталуында.
Сот жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау және заңдылықты қамтамасыз ету. Осы бағытта медиацияның дамуы дауларды шешудің тиімді тетіктерінің бірі ретінде маңызды орын алады.
Қоғамда дау туған кезде мәселені тек текетірес арқылы емес, диалог пен өзара түсіністік арқылы шешуге ұмтылу – құқықтық мәдениеттің маңызды белгісі.
Сондықтан медиацияны дамыту – дауларды шешудің баламалы тәсілін кеңейту ғана емес, сонымен қатар қоғамда «дауласу емес – келісу», «қарсы тұру емес – түсінісу» қағидаттарын қалыптастыруға бағытталған маңызды қадам.
Медиацияның түпкі мәні де осында: тараптарды бір-біріне қарсы қою емес, ортақ шешімге келтіру.
Ұлытау аудандық сотының сот әкімшісі басшысы Ақнұр Домбаева
