Ақпарат жылдам тарайтын кезеңде бір адамның аты-жөні бірнеше минут ішінде мыңдаған оқырманға жетуі мүмкін. Әлеуметтік желідегі қысқа бейнежазба, оқиғаның бір бөлігін көрсететін сурет немесе белгісіз автордың хабарламасы көпшіліктің пікірін қалыптастырып үлгереді. Алайда ақпараттың таралу жылдамдығы оның толық әрі дұрыс екенін білдірмейді. Әсіресе адамның қылмысқа қатысы туралы сөз болғанда, әр тұжырымға жауапкершілікпен қарау қажет.
Жаңа Конституцияның 19-бабында кінәсіздік презумпциясы бекітілген. Оның мәні — адамның қылмыстық құқық бұзушылыққа кінәлілігі заңды күшіне енген сот үкімімен анықталғанға дейін оны кінәсіз деп санау. Бұл қағида күдік пен дәлелденген кінәнің арасындағы құқықтық айырмашылықты айқындайды және адамды негізсіз айыптаудан қорғауға бағытталады.
Кінәсіздік презумпциясының маңызын түсіну үшін оның артында нақты адамның тағдыры тұрғанын ескерген жөн. Айыптау туралы хабар адамның қызметіне, жақындарымен қарым-қатынасына, қоғамдағы беделіне әсер етуі мүмкін. Кейін бастапқы ақпарат расталмағанның өзінде, жұрттың жадында алғашқы әсер сақталып қалуы ықтимал. Сондықтан асығыс тұжырымның салдары бір жарияланымның шеңберінен әлдеқайда кең болуы мүмкін.
Бұл қағида әділ сот төрелігіне деген сеніммен де байланысты. Қоғамның заңды талабы — оқиғаның объективті зерттелуі, дәлелдердің мұқият қаралуы және негізді шешім қабылдануы. Осындай үдерісте адамның құқықтық мәртебесін дәл көрсету маңызды. Ұсталу, күдікке іліну немесе айып тағылу туралы хабарды кінәнің түпкілікті анықталуымен теңестіру оқырманды жаңылыстырады.
Әлеуметтік желілерде оқиғаның толық мән-жайы көбіне бірден белгілі болмайды. Мәселен, қысқа бейнежазба әрекеттің алдындағы жағдайды немесе одан кейін не болғанын қамтымауы мүмкін. Скриншотта әңгіменің бір бөлігі ғана көрсетілуі ықтимал. Ал бірнеше парақшада қайталанған мәліметтің бәрі бір ғана тексерілмеген хабарламаға сүйенуі мүмкін. Сондықтан жарияланымның көп таралуы өздігінен оның дұрыстығын дәлелдемейді.
Осындай жағдайда ақпаратты қабылдаудың қарапайым мәдениеті қажет. Хабардың бастапқы дереккөзін анықтау, жарияланған уақытын қарау, ресми түсіндірменің бар-жоғын тексеру және белгілі дерек пен болжамды ажырату маңызды. Мәлімет жеткіліксіз болса, белгісіз тұстарды ашық көрсету орынды. Адамның әрекетіне құқықтық баға беруге асықпай, нақты не анықталғанын түсіндіру оқырманға да байыпты қорытынды жасауға көмектеседі.
Өңірлік ақпарат құралдары үшін бұл жауапкершілік ерекше сезіледі. Шағын елді мекенде адамдар бірін-бірі таниды, сондықтан аты-жөні көрсетілмеген хабардың өзінен белгілі бір азаматты танып қоюы мүмкін. Оның жұмыс орны, тұратын көшесі немесе жақындары туралы артық мәлімет те жеке басын анықтауға жеткілікті болуы ықтимал. Осы себепті материалға енгізілетін әрбір деректің қоғамдық маңызын ой елегінен өткізген дұрыс.
Жаңалық тақырыбына да мұқият қарау қажет. Оқырманның бір бөлігі мәтінді толық оқымай, тек тақырыбын немесе сурет үстіндегі жазуды көреді. Мәтінде сақтықпен берілген ақпарат тақырыпта үзілді-кесілді айыптауға айналса, жарияланымның жалпы мағынасы бұрмаланады. Сондықтан тақырып, фотосурет және негізгі мәтін бірдей дәлдікке сүйенуі керек. Адамды алдын ала кінәлі етіп көрсететін бейнелік тәсілдерден де сақ болған жөн.
Ресми хабарламаны жеткізген кезде ондағы тұжырымның шегін сақтау маңызды. Белгілі бір органның тексеру жүргізіп жатқаны туралы мәліметке редакция өз тарапынан дәлелденбеген қорытынды қоспауы тиіс. Дереккөздің кім екені, хабардың қай уақытта берілгені және оқиғаның қандай кезеңі сипатталғаны түсінікті болғаны дұрыс. Бұл журналистік жұмыстың дәлдігін арттырып, кейінгі өзгерістерді де дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді.
Жәбірленгенін мәлімдеген адамның сөзін мұқият тыңдау, қауіпсіздігіне көңіл бөлу және шағымының тиісті тәртіппен қаралуына мән беру осы жауапкершілікпен қатар жүреді. Құқық бұзушылық туралы хабарлау мен көмекке жүгіну мүмкіндігі сақталуы қажет. Әділ көзқарас оқиғаның барлық қатысушысына құрметпен қарап, әр мәлімдемені байыпты тексеруді талап етеді.
Қарапайым әлеуметтік желі пайдаланушысы да ақпараттық ортаға ықпал етеді. Біреуді дәлелсіз айыптайтын жазбаны бөлісу, қорлайтын пікір қалдыру немесе оның жақындарын талқылауға тарту жағдайды ушықтыруы мүмкін. Ал тексерілген ақпаратты күту, бейтарап сөз қолдану және адамның жеке басына тиісуден бас тарту талқылаудың сапасын жақсартады. Мұндай ұқыптылық әр азаматтың өзі де әділ қарым-қатынасқа лайық екенін түсінуінен басталады.
Бастапқы хабардан кейінгі жағдайды қадағалау да маңызды. Егер жарияланған мәліметте қате анықталса, оны анық әрі көрінетін түрде түзеткен жөн. Оқиғаға қатысты жаңа ресми ақпарат пайда болғанда, бұрынғы материалды жаңарту оқырманның толық түсінік алуына көмектеседі. Ақпарат құралының сенімділігі жаңалықты қаншалықты жылдам бергенімен қатар, оның дұрыстығына қаншалықты жауап бергенінен байқалады.
Кінәсіздік презумпциясын түсіндіру құқықтық мәдениетті күнделікті қарым-қатынасқа жақындатады. Бұл қағида адам тағдырына қатысты сөз айтқанда дәлдік, сабыр және жауапкершілік қажет екенін еске салады. Қоғамдағы әділдікке ұмтылыс әр оқиғаның мән-жайын анықтауға, заңды рәсімдерді құрметтеуге және негізсіз айыптауға жол бермеуге бағытталуы керек.
Жаңа Конституциядағы осы кепілдіктің құндылығы — адамның кінәсін анықтауды дәлел мен заңға сүйенетін сот төрелігімен байланыстыруында. Оны қоғамдық санада орнықтыруға журналист те, ресми ақпарат таратушы да, әлеуметтік желі қолданушысы да үлес қоса алады. Адам туралы әр хабарға жауапкершілікпен қарау арқылы біз әділдікке деген ортақ сенімді нығайтамыз.
