Көбінесе сотталғандармен кеңесіп, кінәсіздік презумпциясы туралы сұрақ туындайды, Мен бір нәрсені түсіндіре аламын — бұл қазіргі қылмыстық процестің өзегі. Кінәсіздік презумпциясы қағидаты жалпыланған формулада тұжырымдалған, онда қылмыс жасады деп айыпталған адам оның кінәсі заңда белгіленген тәртіппен дәлелденгенге дейін және соттың заңды күшіне енген үкімімен белгіленгенге дейін кінәсіз деп саналады. Принцип заңдылық, объективті ақиқат, тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы, жариялылық, күдіктілер мен айыпталушыларды қорғау құқығын қамтамасыз ету, сот төрелігін тек соттың жүзеге асыруы, судьялардың тәуелсіздігі және оларды тек заңға бағындыру, дәлелдемелерді еркін бағалау, іс жүргізу әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану принциптерімен тығыз байланысты. Егер қылмыс жасалғанына нақты сенім болмаса, кінәсіз адамды азаптауға болмайды, өйткені заңға сәйкес, қылмыстары дәлелденбеген адам осындай болып саналады. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 11-бабында: «қылмыс жасаған әрбір айыпталушы оны қорғауға қажетті барлық кепілдіктері бар ашық сот процесінде заңға сәйкес кінәсі дәлелденгенге дейін кінәсіз деп санауға құқылы»делінген.
Еуропа Кеңесінің адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы конвенциясында (6.2-бап): «қылмыс жасаған әрбір айыпталушы оның кінәсі заңға сәйкес дәлелденгенге дейін кінәсіз деп саналады». Бұл конвенция Еуропа Кеңесінің барлық мүшелері үшін міндетті болып табылады. Қазақстан Конституциясының 77-бабында: «адам өзінің кінәлілігі соттың заңды күшіне енген үкімімен танылғанша қылмыс жасауда кінәсіз деп есептеледі»делінген. Айыпталушының кінәсіздік презумпциясының мақсаты қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату немесе осы жауапкершілікті жеңілдету емес, биліктің айыпталушыға адамгершілік, адамгершілік қатынасын қамтамасыз ету, оның қадір-қасиетін құрметтеу болып табылады. Кінәсіздік презумпциясы белгілі бір адамның айыпталушыға деген жеке көзқарасын емес, объективті құқықтық жағдайын білдіруі керек.
Адамды мемлекет пен қоғам құзыретті сот билігінің заңды тәртібімен өзгеше дәлелденгенге және белгіленгенге дейін адал, парасатты деп қарауы керек. Кінәсіздік презумпциясының формуласы әрбір адамды, яғни Заңды, оның ішінде қылмыстық немесе әкімшілік жауапкершіліктің кез келген түріне тартылатын кез келген азаматты, яғни кінәсіздігіне күмән келтірілетін кез келген адамды, адалдықты, адалдықты қамтуы орынды болып көрінеді.
Заң кеңесшісі «ЕС 164/6 мекемесі» РММ ҚР ІІМ ҚАЖК Маргарита Төреқұлова
