Сот төрелігі – қоғамдағы әділдіктің өлшемі. Ал әділ сот азаматқа түсінікті, қолжетімді әрі ашық болуы тиіс. Мемлекеттік тілде жүргізілген сот процесі азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін толық түсінуіне, сот актілерінің мазмұнын дұрыс қабылдауына және сотқа деген сенімінің артуына ықпал етеді. Бұл – құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды тетіктерінің бірі.
Сот жүйесі ‑ қоғамдағы заңдылық пен әділеттілікті қамтамасыз ететін негізгі институттардың бірі. Сондықтан сот ісін жүргізуде мемлекеттік тілдің толыққанды қолданылуы ‑ тек заң талабы ғана емес, сонымен қатар азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етудің маңызды кепілі болып табылады.
Тіл – ұлттың ұлы мұрасы, халықтың рухани қазынасы, елдіктің ең басты нышандарының бірі. Әрбір халықтың тарихы мен тағдыры, салт-дәстүрі мен мәдениеті, дүниетанымы мен ұлттық болмысы оның тілі арқылы көрініс табады. Тіл – өткен мен бүгінді жалғап, келешек ұрпаққа аманат болып жететін баға жетпес құндылық. Сондықтан мемлекеттік тілдің мерейін үстем ету – белгілі бір мекеменің немесе жекелеген азаматтардың ғана емес, тұтас қоғамның ортақ міндеті әрі азаматтық парызы.
Қазақстан Республикасында қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі Конституцияның 7-бабымен берілген. Бұл – қазақ тілінің еліміздің мемлекеттік басқару жүйесіндегі, қоғамдық-саяси, әлеуметтік және мәдени өміріндегі айрықша орнын айқындайтын маңызды конституциялық қағида. Мемлекеттік тіл мәртебесі – халқымыздың ғасырлар бойы аңсаған тәуелсіздігінің, ұлттық дербестігі мен рухани тұтастығының құқықтық көрінісі.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін айқындау – бір мәселе, ал оның қоғамдық өмірдегі қолданыс аясын кеңейту – одан да маңызды міндет. Өйткені тілдің шынайы беделі заң жүзінде белгіленген мәртебесімен ғана емес, күнделікті өмірде қаншалықты қолданылатынымен, азаматтардың оған деген құрметімен және қоғамдық қажеттілігімен өлшенеді. Мемлекеттік тіл мемлекеттік органдардың қызметінде, заң шығару мен құқық қолдану тәжірибесінде, білім беру мен ғылымда, мәдениет пен бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылғанда ғана өзінің толыққанды қоғамдық қызметін атқара алады.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы мемлекеттік тілдің қолданылуының құқықтық негіздерін белгілеп, тілдерді дамыту мен олардың қолданылуына қажетті жағдай жасауды көздейді. Аталған заңның 4-бабына сәйкес, мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі. Бұл норма қазақ тілінің мемлекеттік қызметтегі және құқықтық кеңістіктегі орнын нақтылай түседі.
Мемлекеттік тілдің мерейін үстем ету ең алдымен мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан басталуы тиіс. Мемлекеттік қызметшінің кәсіби біліктілігі оның өз міндеттерін сапалы орындауымен қатар, мемлекеттік тілде сауатты сөйлеп, ресми құжаттарды талапқа сай әзірлей білуімен де сабақтас. Іс қағаздарының мемлекеттік тілде дұрыс жүргізілуі, азаматтардың өтініштері мен сұраныстарына қазақ тілінде сапалы жауап берілуі – мемлекеттік тілге деген құрметтің нақты көрінісі.
Әсіресе, сот және құқық қорғау жүйесінде мемлекеттік тілдің қолданылуы ерекше маңызға ие. Себебі сот төрелігінің басты қағидаларының бірі – заңдылық пен азаматтардың құқықтарын сақтау. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі, Қылмыстық-процестік кодексі және өзге де заңнамалық актілер сот ісін жүргізу тілінің құқықтық тәртібін айқындайды. Азаматтардың өздері білетін тілде түсініктеме беруіне, өтініш жасауына және заңда көзделген тәртіппен аудармашының көмегін пайдалануына кепілдік берілуі – әділ сот төрелігінің маңызды шарттарының бірі.
Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілді құқықтық салада дамыту тек терминологиялық қорды байытумен шектелмеуі қажет. Заң мәтіндерінің түсінікті әрі сауатты жазылуы, құқықтық ұғымдардың бірізді қолданылуы, сот актілері мен ресми құжаттардың тілдік сапасының артуы – құқықтық мәдениетті қалыптастырудың ажырамас бөлігі. Заңның тілі халыққа түсінікті болғанда ғана азаматтардың құқықтық сауаттылығы артып, заңға деген сенімі нығая түседі.
Сонымен қатар мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру өзге тілдерге деген құрметті төмендету дегенді білдірмейді. Қазақстан – этносаралық келісім мен қоғамдық тұрақтылықты сақтауды маңызды құндылық санайтын мемлекет. Конституцияның 7-бабының 2-тармағында мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілінің ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылатыны белгіленген. Демек, мемлекеттік тілдің дамуы Қазақстандағы тілдік әралуандылықты құрметтеу және қоғамдық келісімді сақтау қағидаларымен сабақтас жүзеге асырылуы тиіс.
Сот қызметкерлерінің кәсіби қызметінде мемлекеттік тілдің маңызы, ең алдымен, іс жүргізу барысында айқын көрінеді. Сотқа келіп түскен арыздар мен талап қоюларды қабылдау, оларды тіркеу, сот отырыстарын ұйымдастыру, хаттамалар жүргізу, сот актілерін әзірлеу, азаматтарға ресми жауаптар мен түсіндірулер беру сияқты жұмыстардың барлығы мемлекеттік тілдің кәсіби деңгейде қолданылуын талап етеді. Сондықтан қазақ тілін білу сот қызметкері үшін тек жалпы тілдік дағды емес, оның кәсіби біліктілігінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылуы қажет.
Мемлекеттік тілдің болашағы – жас ұрпақтың қолында. Жастардың қазақ тілінде еркін сөйлеп қана қоймай, ғылыми ізденіс жүргізуі, кәсіби білім алуы, шығармашылықпен айналысуы және заманауи технологияларды меңгеруі тілдің өміршеңдігін қамтамасыз етеді. Сондықтан отбасында ана тілін ардақтау, мектеп пен жоғары оқу орындарында тіл мәдениетін қалыптастыру, мемлекеттік тілді үйренуге ынталандыратын орта құру – баршамыздың ортақ жауапкершілігіміз.
Мемлекеттік тілдің сот қызметіндегі қолданысын дамыту бір күнде жүзеге асатын жұмыс емес. Ол тұрақты түрде жүргізілетін жүйелі жұмысты қажет етеді. Бұл бағытта сот қызметкерлерінің кәсіби біліктілігін арттыру, мемлекеттік тілде сапалы құжат әзірлеу мәдениетін қалыптастыру, құқықтық терминологияны жетілдіру, тәжірибе алмасу және қазақ тілін кәсіби ортада кеңінен қолдану маңызды.
Жалпы, тілге деген құрмет – сөз жүзіндегі ұран емес, күнделікті іс-әрекеттен көрінетін азаматтық ұстаным. Мемлекеттік тілді меңгеру, оны орынды әрі сауатты қолдану, тіл тазалығын сақтау, кейінгі ұрпаққа үйрету – әрбір азаматтың қолынан келетін игілікті іс. Тілдің мерейін көтеру үшін әрқайсымыз өз орнымызда нақты үлес қосуымыз қажет. Біріміз мемлекеттік қызметте, біріміз білім мен ғылымда, енді біріміз құқық қорғау, мәдениет немесе кәсіпкерлік саласында еңбек етсек те, ортақ мақсатымыз – мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту болуы тиіс.
Қорыта келе, мемлекеттік тілдің мерейін үстем ету – ұлттық бірегейлікті сақтау, рухани құндылықтарды дәріптеу және тәуелсіз мемлекеттің іргесін нығайту жолындағы маңызды міндет. Қазақ тілінің абыройы асқақтаған сайын халқымыздың рухани тұтастығы да нығая түседі. Мемлекеттік тілге деген құрмет – елге, жерге, тарихқа және болашаққа деген құрметтің айқын көрінісі.
Ендеше, мемлекеттік тілдің тағдырын тек уақыттың еншісіне қалдырмай, оның дамуына әрқайсымыз үлес қосайық. Тілімізді төрге шығарып, мәртебесін іс жүзінде көтеру – бүгінгі ұрпақтың тарихи жауапкершілігі. Өйткені тілдің болашағы – ұлттың болашағы, ал мемлекеттік тілдің мерейін үстем ету – баршамыздың қасиетті парызымыз!
Ақтөбе қаласының мамандандырылған
тергеу сотының бас маманы – сот
отырысының хатшысы
Жақсылық Нәрбану Дидарқызы
