Тіл – бірліктің бастауы, ал бірлік – мемлекеттің беріктігінің негізі. Егер халықтың рухани дүниесі ортақ құндылықтармен байып, азаматтары бір-бірінің мәдениеті мен тілін құрметтесе, қоғамда өзара сенім мен түсіністік нығая түседі.
Мемлекеттік тіл – тәуелсіздіктің тірегі, ұлттық бірегейліктің негізі және құқықтық мемлекеттің маңызды белгілерінің бірі. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Сондықтан сот жүйесінде мемлекеттік тілдің толыққанды қолданылуы тек заң талабы ғана емес, сот билігінің беделін арттырудың маңызды факторы болып табылады.
Тіл – ұлттың жаны, халықтың рухани болмысы мен тарихи жадын сақтайтын баға жетпес құндылық. Ол тек адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар ұлттың дүниетанымын, мәдениетін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпы мен тарихи сабақтастығын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін рухани алтын көпір. Әрбір халықтың өзіндік болмысын айқындайтын басты белгілерінің бірі – оның ана тілі. Ал мемлекеттік тіл – елдің тәуелсіздігін, тұтастығын және ұлттық бірлігін айшықтайтын маңызды мемлекеттік нышандардың бірі.
Сот – әділдіктің айнасы. Ал әділдік халыққа түсінікті тілде жүзеге асқанда ғана оның беделі нығая түседі. Егер сот актілері, сот отырыстары және іс жүргізу құжаттары азаматтарға түсінікті, сауатты әрі кәсіби деңгейде мемлекеттік тілде жүргізілсе, бұл қоғамның сот жүйесіне деген сенімін арттырады.
Мемлекеттік тіл – Қазақстан Республикасының мемлекеттілігін айқындайтын маңызды құндылықтардың бірі. Қазақ тілінің қоғамның барлық саласында кеңінен қолданылуы оның мәртебесін нығайтумен қатар, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруға және құқықтық мәдениетті арттыруға ықпал етеді. Осы орайда мемлекеттік тілдің сот жүйесіндегі орны ерекше. Өйткені сот қызметі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, заңдылық пен әділдікті қамтамасыз етуге бағытталғандықтан, сот жүйесіндегі мемлекеттік тілдің қолданысы халық пен сот арасындағы байланыстың маңызды тетігі болып табылады.
Қазақстан Республикасында қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Бұл мәртебе Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабында нақты бекітілген. Аталған конституциялық норма қазақ тілінің мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу, білім беру және қоғамдық қатынастар салаларындағы орны мен маңызын айқындайды. Мемлекеттік тілдің мәртебесі – жай ғана құқықтық ұғым емес, ол мемлекеттің тарихи таңдауын, ұлттық жауапкершілігін және болашаққа бағытталған стратегиялық ұстанымын білдіреді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабының 1-тармағына сәйкес: «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі». Ал осы баптың 2-тармағында мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылатыны белгіленген. Бұл нормалар еліміздегі тіл саясатының құқықтық негізін қалыптастырып, қоғамдық келісім мен ұлтаралық татулықты сақтауға бағытталған.
Елімізде мемлекеттік тілдің біреу ғана, яғни қазақ тілі екенін ескере отырып, оған басымдық беруіміз керек.
Мемлекеттік тілдің басты миссиясы – қоғамды ортақ құндылықтар төңірегіне топтастыру. Қазақстан – түрлі этнос өкілдері мекендейтін, мәдениеті мен дәстүрі сан алуан мемлекет. Осындай көпэтносты қоғамда мемлекеттік тіл барлық азаматтарды ортақ азаматтық кеңістікке біріктіретін маңызды фактор болып табылады. Қазақ тілін меңгеру – Қазақстанның тарихын, мәдениетін, дүниетанымын тереңірек тану, елдің қоғамдық өміріне белсенді араласу және ортақ Отан алдындағы жауапкершілікті сезіну деген сөз.
Сондықтан мемлекеттік тілді дамыту бір ғана этностың мүддесін көздейтін міндет емес, ол – бүкіл қазақстандық қоғамның ортақ ісі.
Қазақстанның құқықтық мемлекет жағдайында мемлекеттік тілдің дамуы заң талаптарының орындалуымен ғана шектелмеуі тиіс. Тілдің шынайы өміршеңдігі оның күнделікті қоғамдық қатынастарда кеңінен қолданылуына, азаматтардың оны еркін меңгеруіне және мемлекеттік органдар қызметінде сапалы пайдаланылуына байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту – мемлекеттік органдардың, білім беру мекемелерінің, бұқаралық ақпарат құралдарының, мәдениет ұйымдарының және әрбір азаматтың ортақ міндеті.
Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру ең алдымен заңға деген құрметтен басталады. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы мемлекеттік тілдің қолданылу тәртібін, тілдік қатынастардың құқықтық негіздерін және азаматтардың тіл саласындағы құқықтарын айқындайды. Заңның басты мақсаты – тілдердің қолданылуына құқықтық жағдай жасау, мемлекеттік тілдің басымдығын қамтамасыз ету және еліміздегі өзге тілдердің дамуына құрметпен қарау.
Дегенмен, мемлекеттік тілдің дамуын тек заң нормаларымен қамтамасыз ету жеткіліксіз. Заң тілге мәртебе берсе, қоғам оған өмір береді. Сондықтан қазақ тілін үйрену мен қолдануды мәжбүрлеу емес, қажеттілікке, құрметке және саналы азаматтық ұстанымға негіздеу маңызды. Тілге деген сүйіспеншілік адамның жүрегінен орын алғанда ғана оның қоғамдық өмірдегі беделі артады.
Бүгінгі жаһандану дәуірінде мемлекеттік тілдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мәселесі де ерекше өзектілікке ие. Ғылым мен технология, цифрлық кеңістік, құқықтану, экономика, медицина және халықаралық қатынастар салаларында қазақ тіліндегі сапалы ақпарат пен кәсіби терминологияны дамыту – уақыт талабы. Мемлекеттік тіл заман талабына сай дамып, заманауи ғылым мен білімнің, инновация мен өркениеттің тіліне айналуы қажет. Бұл ретте жастардың қазақ тілінде білім алып, шығармашылықпен айналысуына және кәсіби тұрғыда дамуына кең мүмкіндік жасау маңызды.
Ұлттық бірлік пен рухани тұтастықтың өзегі – ана тіліне деген құрмет. Өз тілін құрметтеген халық өз тарихын да, мәдениетін де, болашағын да құрметтейді. Тілінен айырылған ұлт өзінің рухани тамырынан ажырау қаупіне ұшырайды. Сондықтан қазақ тілін сақтау, дамыту және келер ұрпаққа аманат ету – тарихи әрі азаматтық парыз.
Ана тілінің қадір-қасиетін біле білген халқымыз оны ұлттың рухани, қазына байлығына балайды. Себебі, тіл — халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін-келбеті, ұлттық болмысы. Адамды мұратқа жеткізетін ‑ ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтық қасиетті мұрамыз, ана тіліміз ‑ қазақ тілі. Сонымен қатар, мемлекеттік тілді насихаттау және оны қолдану аясын кеңейту бағытында іс шаралар өткізілуде.
Алайда, кейбір құқық қорғау органдары сот процесіне қатысушы азаматтардың (тіл білуін ескере отырып) сотқа жолдаған құжаттарының мемлекеттік тілде жүргізілуін бақылау және осы бағытта қажетті шараларды назардан тыс қалдыруда. Бұл құқық қорғау органдардың халықпен жеткілікті дәрежеде жұмыс жасамай отырғанының белгісі екені жөнінде атап өтілді. Мемлекет тарапынан нормативтік-құқықтық актілер, оны кешенді іске асыруға бағытталған бағдарламалар қабылданып, түрлі іс-шаралар атқарылуда. Жоғарыдағы айтылғанның негізінде кейбір құқық қорғау органдары көзделген бағытты жеткілікті дәрежеде орындамайтындығы айқын екенін атап өтіледі.
Қорытындылап айтқанда, мемлекеттік тіл – ұлттық бірегейліктің тірегі, рухани бірліктің негізі және тәуелсіз мемлекеттіліктің маңызды көрсеткіші. Қазақ тілінің мәртебесін көтеру – тек мемлекеттік саясаттың міндеті емес, әрбір қазақстандықтың азаматтық борышы. Тіл тағдыры – ел тағдыры. Мемлекеттік тілге деген құрмет – Отанға деген құрметтің көрінісі.
Ендеше, қазақ тілін тек қарым-қатынас құралы ретінде емес, ұлттық сананың, тарихи жадтың және рухани тұтастықтың алтын арқауы ретінде бағалауымыз қажет деп есептеймін. Мемлекеттік тілдің мерейі үстем болған жерде ұлттық рух биіктейді, қоғамдық келісім нығаяды, ал елдің іргесі берік болады.
Бірлігі жарасқан, тілі тұғырлы, рухы асқақ Қазақстанның болашағы да жарқын болмақ.
Ақтөбе қаласының мамандандырылған
тергеу сотының бас маманы – сот
отырысының хатшысы
Еркешова Гүлсана Шынтасқызы
