Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына арнаған «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауында еліміздің құқықтық жүйесін жетілдіруге қатысты маңызды бастама көтерілді. Президент қолданыстағы Азаматтық кодекстің орнына жаңа кодекс қабылдау қажеттігін атап өтіп, Үкімет пен Құрылтай депутаттарына осы бағыттағы жұмысты жедел бастауды тапсырды.
Бұл бастаманың маңызы зор. Өйткені азаматтық заңнама – қоғамдағы экономикалық және мүліктік қатынастарды реттейтін, азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға негіз болатын құқықтық жүйенің негізгі тіректерінің бірі.
Қолданыстағы Азаматтық кодекс өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарында, еліміз нарықтық экономикаға көшкен өтпелі кезеңде қабылданды. Сол уақыттағы басты міндет жеке меншік институтын қалыптастыру, кәсіпкерліктің дамуына құқықтық жағдай жасау және нарықтық қатынастардың негізін бекіту болатын. Бұл тұрғыдан алғанда, Азаматтық кодекс тәуелсіз Қазақстанның құқықтық және экономикалық қалыптасуында тарихи рөл атқарды.
Алайда содан бері қоғам да, экономика да түбегейлі өзгерді. Цифрлық технологиялар, электронды сауда, онлайн платформалар, виртуалды активтер, жасанды интеллект және жаңа бизнес модельдері күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Бұрын болмаған азаматтық-құқықтық қатынастар пайда болды. Мұндай жағдайда заңнаманың да заман талабына сай жаңаруы – объективті қажеттілік.
Құқықтық айқындық – сенімділіктің негізі
Судья ретінде азаматтық істерді қарау барысында құқықтық нормалардың нақтылығы мен тұрақтылығының қаншалықты маңызды екеніне күнделікті көз жеткіземіз. Азаматтар арасындағы мүліктік даулар, шарттық міндеттемелер, қарызды өндіру, меншік құқығын қорғау, кәсіпкерлік субъектілері арасындағы келіспеушіліктер – мұның барлығы азаматтық заңнаманың тиімділігіне тікелей байланысты.
Заң нормалары түсінікті, бірізді және қазіргі қоғамдық қатынастарға сәйкес болған жағдайда азаматтар өз құқықтары мен міндеттерін нақты біледі. Ал бұл құқықтық даулардың алдын алуға, сот төрелігінің сапасын арттыруға және қоғамның сот жүйесіне деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу кезінде азаматтардың жеке және мүліктік құқықтарын қорғау, меншікке қол сұғылмаушылық, шарттық міндеттемелерді орындау, тараптардың теңдігі мен адалдық қағидаттары басты назарда болуы қажет деп есептеймін.
Цифрлық дәуірдің құқықтық талаптары
Бүгінде технологияның дамуы азаматтық-құқықтық қатынастардың сипатын өзгертті. Көптеген келісімдер электронды форматта жасалады, тауарлар мен қызметтер цифрлық платформалар арқылы ұсынылады, ал кәсіпкерлік қызметтің едәуір бөлігі интернет кеңістігіне көшті.
Осыған байланысты жаңа кодексте цифрлық ортадағы мүліктік құқықтарды қорғау, электронды мәмілелердің құқықтық мәртебесі, цифрлық активтерге қатысты қатынастар және технологиялық жаңалықтардан туындайтын жауапкершілік мәселелерін жүйелі реттеу маңызды.
Бұл тек кәсіпкерлер мен инвесторлардың ғана емес, қарапайым азаматтардың да мүддесіне тікелей қатысты. Мәселен, интернет арқылы жасалған мәмілелер, онлайн қызметтерді пайдалану, электронды төлемдер мен цифрлық кеңістіктегі мүліктік қатынастар азаматтардың күнделікті өмірінде жиі кездеседі. Сондықтан заңнама осындай қатынастарда туындайтын құқықтық тәуекелдерден азаматтарды тиімді қорғай алуы тиіс.
Сот тәжірибесі және заңнаманың тиімділігі
Жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу кезінде сот тәжірибесін ескеру де айрықша маңызды. Себебі заңның тиімділігі оның мазмұнымен ғана емес, нақты құқықтық дауларды шешу барысында қалай қолданылатынымен де өлшенеді.
Соттар азаматтық-құқықтық қатынастардан туындайтын түрлі дауларды қарау арқылы заңнаманы қолдануда кездесетін мәселелерді, құқықтық нормалар арасындағы олқылықтар мен қайшылықтарды анықтайды. Осы тәжірибені жүйелі зерделеу жаңа кодекстің сапалы әрі өміршең болуына негіз бола алады.
Сонымен бірге жаңа заңнаманың басты мақсаты сотқа түсетін жүктемені көбейту емес, керісінше, құқықтық қатынастардың айқындығын қамтамасыз ету арқылы даулардың алдын алу болуы керек. Азаматтар мен кәсіпкерлер өзара қарым-қатынастарын заң талаптарына сәйкес құрып, құқықтары мен міндеттерін нақты түсінген кезде көптеген келіспеушіліктің сотқа дейін шешілуіне мүмкіндік туады.
Мемлекет басшысы жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу барысында жекелеген түзетулермен шектелмей, шынайы реформа жүргізу қажеттігін ерекше атап өтті. Бұл – өте орынды ұстаным. Өйткені түбегейлі өзгеріс құқықтық нормаларды жаңартумен қатар, азаматтық заңнаманың тұжырымдамалық негіздерін де қазіргі экономикалық және технологиялық талаптарға бейімдеуді көздейді.
Қорыта айтқанда, жаңа Азаматтық кодекс қабылдау – жай ғана заңнамалық құжатты ауыстыру емес. Бұл – азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін жетілдіру, кәсіпкерлік пен инвестициялық қызметтің құқықтық кепілдіктерін нығайту және ел экономикасының болашақтағы дамуына берік құқықтық негіз қалыптастыру.
Әділетті қоғам құру жолында заң үстемдігін қамтамасыз ету, әрбір азаматтың құқығы мен мүддесін қорғау басты міндет болып қала береді. Ал осы міндеттерді жүзеге асыруда заман талабына сай жаңартылған Азаматтық кодекстің орны ерекше болмақ.
Арстанова Жамиля Науханбековна, Алматы қаласы Бостандық аудандық сотының судьясы
