Қазіргі таңда мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынаста заңдылық пен әділдікті қамтамасыз ету ерекше маңызға ие. Кез келген азамат мемлекеттік органның шешімімен, әрекетімен немесе әрекетсіздігімен келіспеген жағдайда, өзінің бұзылған құқықтарын сот арқылы қорғауға құқылы. Осы ретте Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі азаматтардың құқықтарын қорғаудың маңызды құқықтық тетіктерінің біріне айналды.
Әкімшілік сот ісін жүргізудің ерекшелігі – оның қарапайым азамат пен мемлекеттік орган арасындағы дауды шешуге бағытталуында. Мұндай істерде азамат пен мемлекеттік органның мүмкіндіктері әрдайым бірдей бола бермейді. Сондықтан ӘРПК сотқа істі қарау кезінде белсенді болуға мүмкіндік береді. Сот тараптардың ұсынған материалдарын ғана зерттеп қоймай, істің нақты мән-жайларын анықтап, қажетті дәлелдемелерді сұратуға және әкімшілік органның қабылдаған шешімінің заңдылығын тексеруге бағытталған әрекеттерді жүзеге асырады.
Менің ойымша, ӘРПК-нің ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – алдын ала тыңдау институты. Алдын ала тыңдау кезінде тараптардың талаптары мен қарсылықтары нақтыланып, істі шешу үшін қандай мән-жайлардың маңызды екені анықталады. Бұл кезең сот талқылауына дайындықпен ғана шектелмей, тараптарға өз ұстанымдарын толық жеткізуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар әкімшілік сот ісін жүргізуде дауды міндетті түрде сот шешімімен аяқтау қажеттігі жоқ. Заң тараптарға медиация және татуласу рәсімдерін пайдалануға мүмкіндік береді. Кей жағдайда екі тараптың өзара келісімге келуі ұзаққа созылатын сот процесінен әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Мұнда ең маңыздысы – тараптардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуы.
ӘРПК-де көзделген тағы бір ерекше құрал – ақшалай өндіріп алу. Соттың заңды талаптарын орындау – процеске қатысушылардың міндеті. Егер сот белгілеген талаптар орындалмаса немесе процестік міндеттер тиісінше атқарылмаса, заңда белгіленген тәртіппен ақшалай өндіріп алу қолданылуы мүмкін. Бұл соттың талаптарын орындауды қамтамасыз ететін маңызды механизм болып табылады.
Алайда соттың жұмысы шешім шығарумен ғана аяқталмайды. Қабылданған шешімнің орындалуы да үлкен маңызға ие. Осы жерде сот бақылауы институты ерекше рөл атқарады. Егер әкімшілік орган сот шешімін тиісті түрде орындамаса, оның орындалуына бақылау жүргізілуі мүмкін. Өйткені сот арқылы қорғалған құқық қағаз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де қалпына келтірілуі керек.
Әкімшілік сот ісін жүргізудің тағы бір заманауи бағыты – жазбаша іс жүргізу. Белгілі бір жағдайларда істі тараптардың келісімімен жазбаша тәртіпте қарау сот процесін жеңілдетіп, уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл сот төрелігін жүзеге асырудың тиімділігін арттыруға бағытталған.
ӘРПК-нің ерекшеліктерін қарастыра отырып, оның басты мақсаты тек мемлекеттік орган мен азамат арасындағы дауды шешу емес екенін байқауға болады. Оның негізгі мәні – азаматтың құқықтарын қорғау, мемлекеттік органдардың заң шеңберінде әрекет етуін қамтамасыз ету және қабылданған сот актісінің орындалуына жағдай жасау.
Әкімшілік сот ісін жүргізудің әрбір институты – алдын ала тыңдау, соттың белсенді рөлі, медиация, ақшалай өндіріп алу, сот бақылауы және жазбаша іс жүргізу – бір мақсатқа, яғни әділ әрі тиімді сот төрелігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Қорытындылай келе, Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің енгізілуі азаматтардың құқықтарын қорғау саласында маңызды қадам болды деп айтуға болады. Себебі заңның басты құндылығы – оның тек қағаз жүзінде болуы емес, адамның күнделікті өмірінде өз құқығын қорғауына нақты мүмкіндік беруі. Ал әкімшілік сот ісін жүргізудің негізгі міндеті – осы мүмкіндікті тиімді жүзеге асыру. Осы тұрғыда алғанда, әкімшілік сот ісін жүргізу азаматтардың мемлекетпен қарым-қатынасындағы құқықтық қорғаныстың маңызды кепілі болып табылады.
Ақтөбе облысының мамандандырылған
ауданаралық әкімшілік сотының
бас маманы-сот отырысының хатшысы
Д.А.Кенжешева
