Қазіргі таңда қоғамның дамуы мен цифрлық технологиялардың қарқынды өркендеуі адам өмірін едәуір жеңілдетті. Алайда кез келген жетістіктің көлеңкелі тұстары болатыны сияқты, технологиялық мүмкіндіктердің кеңеюі құқық бұзушылықтың жаңа тәсілдерінің пайда болуына да жол ашты. Солардың бірі – алаяқтық қылмысы.
Алаяқтық – біреудің мүлкін немесе мүлікке құқығын алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы иемденуге бағытталған қоғамға қауіпті әрекет. Бұл қылмыстың ерекшелігі – оның құрбаны көбіне өзінің сеніміне кірген адамның сөзіне иланғандықтан материалдық шығынға ұшырайды. Сондықтан алаяқтық тек мүліктік зиян келтіретін құқық бұзушылық қана емес, адамдар арасындағы сенімге сызат түсіретін әлеуметтік құбылыс.
Бүгінде алаяқтықтың дәстүрлі түрлерімен қатар, интернет пен ұялы байланыс құралдары арқылы жасалатын қылмыстар кең таралуда. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, жалған сайттар, онлайн-сауда платформалары, банк қосымшалары қылмыскерлердің жаңа құралдарына айналып отыр. Алаяқтар адамның психологиясын, қорқынышын, асығыстығын және қаржылық сауаттылығының жеткіліксіздігін пайдаланып, өз мақсатына жетуге тырысады.
Алаяқтық қылмысының қауіптілігі оның салдарының тек жәбірленушінің материалдық жағдайына ғана әсер етпеуінде. Көп жағдайда азаматтар өздерінің жинаған қаражатын, несиеге алған ақшасын немесе отбасының күнкөрісіне қажетті қаражатын қылмыскерлерге беріп қояды.
Әсіресе егде жастағы адамдар, жастар, интернет кеңістігін белсенді пайдаланатын азаматтар және қаржылық сауаттылығы төмен тұлғалар алаяқтардың арбауына жиі түседі.
Қылмыскерлердің қолданатын тәсілдері де күн сайын өзгеріп келеді. Бұрын алаяқтық көбіне азаматтарды тікелей алдау арқылы жасалса, бүгінде қылмыскерлер өздерін банк қызметкері, полиция қызметкері, прокуратура немесе басқа мемлекеттік органның қызметкері ретінде таныстырып, азаматтарды психологиялық қысымға алады.
Мысалы, азаматқа белгісіз нөмірден қоңырау шалып, оның атына несие рәсімделіп жатқанын немесе банк шотынан күдікті операция жүргізілгенін хабарлауы мүмкін. Одан кейін «қауіпсіз шотқа» ақша аударуды, SMS арқылы келген кодты айтуды немесе арнайы қосымшаны орнатуды талап етеді.
Азаматтың абдырап қалуы – алаяқтың негізгі мақсаты. Қылмыскер жәбірленушіге ойлануға мүмкіндік бермей, «дәл қазір әрекет ету керек» деген талап қояды. Нәтижесінде адам өз еркімен ақша аударып, кейін ғана өзінің қылмыскердің құрбаны болғанын түсінеді.
Ақпараттық технологиялардың дамуы алаяқтық қылмысының сипатын түбегейлі өзгертті. Қазіргі уақытта қылмыскер жәбірленушімен бір қалада немесе бір мемлекетте болмауы да мүмкін. Интернет арқылы жасалған қылмыс шекарадан тыс сипат алып, оны ашу мен тергеуді күрделендіреді.
Әлеуметтік желілердегі жалған парақшалар, интернет-дүкендер, инвестициялық жобалар, жұмысқа орналастыру туралы хабарландырулар, арзан тауарлар мен жоғары табыс уәде ететін ұсыныстар – алаяқтар жиі пайдаланатын тәсілдердің бірі.
Соңғы жылдары жасанды интеллект технологияларының дамуы да жаңа қауіптерді туындатуда. Адамның дауысына ұқсас дауыс жасау, жалған бейне немесе сурет қалыптастыру, шынайы ақпаратқа ұқсайтын хабарламалар дайындау қылмыскерлердің мүмкіндігін арттыра түсуде.
Осыған байланысты азаматтардың тек құқықтық емес, цифрлық және қаржылық сауаттылығын арттырудың маңызы зор.
Алаяқтықтың басты құралы – адамның сенімі.
Қылмыскерлер адамдардың психологиялық ерекшеліктерін жақсы пайдаланады. Олар қорқыныш, ашкөздік, қызығушылық, аяушылық немесе асығыстық сияқты сезімдерге әсер етеді.
«Сіз жүлде ұтып алдыңыз», «сіздің шотыңыз бұғатталды», «жақыныңыз қиын жағдайға тап болды», «сізге тиімді инвестициялық ұсыныс бар», «сіздің атыңызға несие рәсімделіп жатыр» деген хабарламалардың барлығы адамның эмоциясына әсер етуге бағытталған.
Сондықтан күмәнді қоңырау немесе хабарлама алған кезде ең дұрыс шешім – асығыс әрекет жасамау.
Біріншіден, белгісіз адамға банк картасының нөмірін, CVV кодын, SMS арқылы келген растау кодын айтуға болмайды. Екіншіден, белгісіз сілтемелерге өтпеу және күмәнді қосымшаларды орнатпау қажет. Үшіншіден, қандай да бір мемлекеттік органның немесе банктің қызметкері ақша аударуды талап етсе, ақпаратты ресми байланыс арналары арқылы қайта тексерген жөн.
Қарапайым сақтық шарасы кей жағдайда азаматты үлкен материалдық шығыннан қорғап қалуы мүмкін.
Қылмыстың алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.
Құқықтық мемлекетте әр азамат өзінің құқықтары мен міндеттерін білуі қажет. Азамат өзінің банк шотына, жеке деректеріне, электрондық цифрлық қолтаңбасына және басқа да маңызды ақпараттарға жауапкершілікпен қарауы тиіс.
Мектептер мен жоғары оқу орындарында қаржылық және цифрлық қауіпсіздік мәселелеріне ерекше көңіл бөлу қажет. Жастардың интернетті белсенді пайдаланатынын ескерсек, оларды алаяқтықтың заманауи тәсілдерінен қорғау – маңызды міндет.
Сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер арқылы халыққа тұрақты түрде түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет. Азамат алаяқтардың қандай тәсілдерді қолданатынын неғұрлым жақсы білсе, соғұрлым олардың құрбаны болу ықтималдығы азаяды.
Алаяқтық фактілері бойынша қылмыстық істерді қарау барысында сот үшін әрбір істің нақты мән-жайын жан-жақты зерттеу маңызды.
Сот қылмыстың жасалу тәсілін, сотталушының ниетін, жәбірленушінің келтірілген зиянын, дәлелдемелердің заңдылығы мен жеткіліктілігін және істің басқа да мән-жайларын бағалайды.
Бұл ретте сот төрелігінің мақсаты тек кінәлі адамды жауаптылыққа тартумен шектелмейді. Әрбір сот актісі заңның үстемдігін қамтамасыз етуге, азаматтардың құқықтарын қорғауға және қоғамда құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталуы тиіс.
Алаяқтық туралы істерді қарау кезінде электрондық дәлелдемелердің де маңызы артып келеді. Телефон қоңыраулары, хат алмасулар, банк операциялары, электрондық төлемдер, әлеуметтік желідегі жазбалар және басқа да цифрлық ақпараттар істің мән-жайын анықтауға ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан қазіргі заманғы сот жүйесі де цифрлық технологиялардың дамуымен қатар жаңа құқықтық мәселелерді шешуге бейімделуі қажет.
Кейде адамдар «мен мұндай жағдайға ешқашан түспеймін» деп ойлайды. Алайда алаяқтардың әдістері соншалықты кәсіби бола бастағандықтан, кез келген адам сақ болуы қажет.
Ең бастысы – сенімді ақпарат пен күмәнді ұсыныстың арасын ажырата білу.
Азаматтар өздерінің жеке деректерін қорғауға, банк қосымшаларының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, құпия сөздерді күрделі түрде орнатуға және оларды бөгде адамдарға бермеуге тиіс.
Сонымен бірге күмәнді жағдайға тап болған адам ұялып немесе қорқып қалмай, дереу тиісті органдарға хабарласуы керек. Қылмыскерлердің әрекеті туралы уақытылы ақпарат беру басқа азаматтардың да алаяқтық құрбаны болуына жол бермеуі мүмкін.
Алаяқтық – қазіргі қоғамның күрделі әрі өзекті мәселелерінің бірі. Оның түрлері мен тәсілдері өзгергенімен, негізгі мақсаты өзгермейді – адамның сенімін пайдаланып, оның мүлкіне немесе қаражатына заңсыз қол жеткізу.
Цифрлық технологиялар адам өмірін жеңілдеткенімен, оларды қауіпсіз пайдалану мәдениетін қалыптастыру да аса маңызды. Құқықтық және қаржылық сауаттылықты арттыру, жеке деректерді қорғау, күмәнді ақпаратты тексеру және асығыс шешім қабылдамау – алаяқтықтың алдын алудың негізгі жолдарының бірі.
Қоғамда алаяқтыққа қарсы иммунитет қалыптастыру үшін мемлекет, құқық қорғау органдары, сот жүйесі, білім беру ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары және азаматтардың өздері бірлесе әрекет етуі қажет.
Заң қанша қатаң болғанымен, қылмыстың алдын алудың ең тиімді жолы – азаматтың өз қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауы.
Сондықтан әрбір адам қарапайым қағиданы есте ұстағаны жөн: сенім – адамдық қасиет, ал қаржылық және цифрлық қауіпсіздік – жауапкершілік. Алаяққа алданып қалмаудың ең жақсы жолы – ақпаратты тексеру, асықпау және өз құқықтарыңды білу.
Қоғам алаяқтыққа қарсы неғұрлым сауатты әрі сақ болған сайын, қылмыскерлердің әрекет ету кеңістігі де соғұрлым тарылмақ. Бұл – құқықтық мемлекетті қалыптастырудың және қауіпсіз қоғам құрудың маңызды шарттарының бірі.
Байқоңыр қалалық сотының судьясы
Азамат Әбілханұлы КАЗКЕНОВ
