Сот жүйесіндегі ең күрделі әрі нәзік мәселелердің бірі – кәмелетке толмағандардың қатысуымен өтетін даулар. Мейлі ол ата-аналардың ажырасуы кезіндегі баланы тұрғылықты жері бойынша анықтау, алимент өндіру немесе жасөспірімдердің құқық бұзушылығы болсын, мұндай істер ерекше назарды талап етеді. Дәстүрлі сот процестері бала психикасына ауыр соққы болуы мүмкін, сондықтан қазіргі заманғы құқықтық жүйе жазалау немесе құрғақ фактілерге сүйенуден гөрі, «балаға қолайлы сот төрелігін» (ювеналды юстиция) қалыптастыруға басымдық береді.
Бұл дауларды шешудің ең тиімді бағыттары мынадай негізгі қағидаттарға сүйенеді: 1) медиация және татуластыру рәсімдерін кеңінен қолдану; 2) ювеналды соттардың рөлін арттыру; 3) психологтар мен педагогтардың міндетті қатысуы; 4) баланың ең жоғары мүддесін қорғау; 5) ведомствоаралық өзара іс-қимыл.
Медиация және татуластыру рәсімдерін кеңінен қолдану — отбасылық дауларда баланы екі оттың ортасында қалдырмаудың ең ұтымды жолы – медиация. Сотқа дейінгі немесе сот барысындағы татуласу рәсімдері ата-аналарға эмоцияға берілмей, ортақ мәмілеге келуге көмектеседі. Медиатордың көмегімен шешілген істер баланың ата-анасымен де қалыпты қарым-қатынасын сақтап қалуға мүмкіндік береді және сот залындағы психологиялық қысымды болдырмайды.
Ювеналды соттардың рөлін арттыру — кәмелетке толмағандар істері жөніндегі мамандандырылған (ювеналды) соттардың болуы – үлкен жетістік. Бұл соттардың судьялары тек заңгер емес, сонымен қатар бала психологиясы мен педагогика негіздерін меңгерген мамандар болуы шарт. Тиімділікті арттыру үшін ювеналды соттардың материалдық-техникалық базасын (мысалы, жауап алуға арналған арнайы бейімделген, қорқыныш тудырмайтын бөлмелер) одан әрі жақсарту маңызды.
Психологтар мен педагогтардың міндетті қатысуы — сот процесінде баланың шынайы пікірін білу өте маңызды (Қазақстан заңнамасына сәйкес, 10 жасқа толған баланың пікірі ескеріледі). Алайда, бала ата-анасының немесе өзге адамдардың ықпалында болуы мүмкін. Психолог мамандар баланың эмоциялық жағдайын бағалап, оның айтқан сөздері қаншалықты шынайы екенін және оған психологиялық қысым жасалған-жасалмағанын анықтауға көмектеседі.
Баланың ең жоғары мүддесін қорғау — сот шешімі қандай болмасын, ол ең алдымен «бала үшін не жақсы?» деген сұраққа жауап беруі тиіс. Мысалы, баланы кіммен қалдыру мәселесінде тек ата-ананың материалдық жағдайы ғана емес, баланың кімге көбірек бауыр басқары, оның дамуына, білім алуына және тәрбиесіне кім жақсырақ жағдай жасай алатыны кешенді түрде бағалануы қажет.
Ведомствоаралық өзара іс-қимыл — сот процесі тек судьяның шешімімен аяқталмауы керек. Даулы отбасыларға немесе қиын жағдайға түскен жасөспірімдерге қамқоршылық органдары, әлеуметтік қызметкерлер, білім беру мекемелері тарапынан кешенді сүйемелдеу қажет. Бұл сот шешімінің орындалуын қадағалап қана қоймай, отбасының әрі қарай қалыпты өмір сүруіне жағдай жасайды.
Қорытындылай келе — кәмелетке толмағандарға қатысты сот дауларын шешудің басты мақсаты – дауласушы тараптардың бірін жеңімпаз қылу емес, баланың болашағын, оның психологиялық денсаулығы мен қауіпсіздігін сақтап қалу. Осы бағытта сот жүйесін гуманизациялау, медиация институтын дамыту және кәсіби психологтарды тарту – қоғамның сау ұрпақ тәрбиелеуіндегі ең маңызды қадамдар болып қала бермек.
Жаңылхан Талапбайқызы Жүсіпова, Маңғыстау облысының кәмелетке толмағандардың
істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының
төрағасы
