Құқықтық мемлекет құру жолында тіл мәселесі екінші кезектегі емес, керісінше, іргелі мәнге ие бағыттардың бірі болып табылады. Мемлекеттік тілдің қоғамдық қатынастардың барлық саласында толыққанды қолданылуы – ел тәуелсіздігінің нақты көрінісі. Әсіресе, бұл қағидат сот жүйесінде айқын сезілуі тиіс.
Сот төрелігін жүзеге асыру барысында қолданылатын тіл – азаматтардың құқықтарын қорғау тиімділігінің тікелей көрсеткіші. Іс жүргізу тілі түсініксіз немесе формалды сипатта болған жағдайда, тұлғаның өз құқықтарын толық жүзеге асыру мүмкіндігі шектеледі. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілде сапалы әрі мазмұнды сот процесін қамтамасыз ету – әділ соттың ажырамас бөлігі.
Тәжірибе көрсеткендей, кейбір жағдайларда мемлекеттік тілдегі іс жүргізу тек формалды деңгейде қалып, нақты құқықтық ой орыс тіліндегі нұсқадан аударма ретінде беріледі. Мұндай тәсіл құқықтық дәлдікке нұқсан келтіріп қана қоймай, мемлекеттік тілдің беделін төмендетеді. Сондықтан мәселе тек тіл таңдауда емес, сол тілде құқықтық ойды еркін әрі дәл жеткізе алуда болып отыр.
Судья ретінде атап өтетін жайт – сот актілерінің сапасы олардың мазмұнымен ғана емес, тілдік сауаттылығымен де бағаланады. Нақты, түсінікті әрі бірізді тілде жазылған шешімдер азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін арттырады. Ал күрделі, ауыр аудармаға ұқсас мәтіндер керісінше түсінбеушілік туындатады.
Осыған байланысты бірнеше бағытта жүйелі жұмыс жүргізу қажет деп есептеймін. Біріншіден, құқықтық терминологияны біріздендіру және оны тәжірибеде тұрақты қолдану маңызды. Екіншіден, заңгерлер мен судьялардың мемлекеттік тілдегі кәсіби деңгейін арттыру үздіксіз процесс болуы тиіс. Үшіншіден, құқықтық құжаттарды әзірлеу кезінде аудармаға тәуелділікті азайтып, бастапқы мәтінді тікелей мемлекеттік тілде қалыптастыру тәжірибесін кеңейту қажет.
Мемлекеттік тілдің сот саласындағы орны – тек құқықтық талап емес, ол қоғамдық сенім мен әділдік өлшемінің көрсеткіші. Тілдің шынайы қолданысы артқан сайын, заңның да, соттың да қоғам алдындағы беделі нығая түседі.
Қорытындылай келе, мемлекеттік тіл – құқықтық жүйенің сыртқы атрибуты емес, оның ішкі мазмұнын айқындайтын негізгі құрал. Сондықтан сот жүйесінде мемлекеттік тілдің сапалы әрі толық қолданылуы – құқық үстемдігін қамтамасыз етудің маңызды шарты болып қала береді.
Ақтау қалалық сотының судьясы Ажибаев Мухтар
