Қазіргі заманғы қоғамды құқықсыз елестету мүмкін емес. Құқық – бұл жай ғана заңдар жиынтығы емес, ол қоғамдағы тәртіпті, тұрақтылықты және әділеттілікті қамтамасыз ететін маңызды әлеуметтік реттеуші. Құқық адамдар арасындағы қатынастарды үйлестіреді, мемлекет пен азаматтың өзара жауапкершілігін айқындайды және әрбір жеке тұлғаның еркіндігі мен қауіпсіздігін қорғайды.
Ең алдымен, құқықтың басты рөлі – қоғамдық тәртіпті сақтау. Қоғамда әртүрлі мүдделер, көзқарастар мен мақсаттар бар. Егер осы мүдделерді реттейтін ортақ ережелер болмаса, бейберекеттік пен қақтығыстар орын алуы мүмкін. Заң нормалары мінез-құлықтың шекарасын белгілеп, неге рұқсат етілетінін және неге тыйым салынатынын анық көрсетеді. Соның арқасында адамдар өз әрекеттерінің салдарын түсініп, жауапкершілікпен өмір сүруге дағдыланады.
Құқықтың тағы бір маңызды қызметі – әділеттілікті қамтамасыз ету. Әділет – кез келген қоғамның іргетасы. Заң алдында бәрінің тең болуы, адамның әлеуметтік жағдайына, ұлтына немесе дініне қарамастан бірдей қорғалуы – құқықтық мемлекеттің басты қағидасы. Егер қоғамда әділеттілік сақталмаса, азаматтардың мемлекетке деген сенімі әлсірейді. Ал сенімсіздік – дамудың ең үлкен кедергілерінің бірі.
Сонымен қатар, құқық адам құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Әрбір азаматтың өмір сүруге, білім алуға, еңбек етуге, пікірін еркін білдіруге құқығы бар. Бұл құқықтар Конституция мен заңдарда бекітіліп, мемлекет тарапынан қорғалады. Құқықтық нормалар адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғап, оның өзін қауіпсіз сезінуіне мүмкіндік береді. Азамат өз құқығын білгенде ғана оны қорғай алады, ал бұл құқықтық мәдениеттің деңгейін көрсетеді.
Құқық қоғамның экономикалық дамуына да тікелей әсер етеді. Кәсіпкерлік қызмет, инвестиция, еңбек қатынастары – барлығы да заңмен реттеледі. Тұрақты және әділ құқықтық жүйе бизнестің дамуына, жұмыс орындарының көбеюіне және халықтың әл-ауқатының артуына ықпал етеді. Заң үстемдігі орнаған елде экономика да тұрақты дамиды, өйткені инвесторлар мен кәсіпкерлер өз құқықтарының қорғалатынына сенімді болады.
Құқықтың тәрбиелік маңызы да ерекше. Заң талаптарын сақтау – бұл тек міндет емес, азаматтық жауапкершілік. Құқық адамдарды тәртіпке, өзгенің құқығын құрметтеуге үйретеді. Мектептен бастап құқықтық білім беру – болашақ саналы, жауапты азаматты қалыптастырудың маңызды шарты. Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда заң бұзушылықтар азайып, өзара сыйластық артады.
Қоғамда заң бар, бірақ оны білетіндер аз болса – ол заң жұмыс істемейді. Сондықтан ең өзекті мәселе – азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру. Ол үшін нақты әрі тиімді тетіктер қажет.
Біріншіден, құқықты қарапайым тілде түсіндіру маңызды. Заң тілі күрделі болған сайын, халық одан алшақтай береді. БАҚ-та, әлеуметтік желілерде, мемлекеттік платформаларда күнделікті өмірге қатысты нақты мысалдармен түсіндірілген құқықтық материалдар көбейуі тиіс. «Менің бұл жағдайда қандай құқығым бар?» деген сұраққа әр азамат оңай жауап таба алуы қажет.
Екіншіден, тегін құқықтық кеңес беру жүйесін кеңейту қажет. Әсіресе ауылдық жерлерде, әлеуметтік осал топтар үшін мобильді заңгерлік қабылдаулар, онлайн-консультациялар қолжетімді болуы тиіс. Адам өз құқығын қорғап көрмейінше, оны білуге ынтасы да оянбайды.
Үшіншіден, мектептен бастап құқықтық ойлау қалыптастыру керек. Құқықты жаттап алу емес, оны өмірде қолдануды үйрету маңызды. Оқушылар нақты өмірлік жағдайларды талдап, өз құқығы мен міндетін ажырата білуді үйренсе, болашақта саналы азамат қалыптасады.
Төртіншіден, заңның әділ әрі бірдей қолданылуы – ең мықты ынталандыру. Егер азамат заңның бәріне бірдей жұмыс істейтінін көрсе, ол құқыққа сенеді. Ал селқостық пен қос стандарт құқықтық нигилизмге әкеледі.
Көп жағдайда азаматтар өз құқықтарын талап ету мен өз міндеттерін орындауды шатастырып алады. Құқық – бұл адамның заңмен кепілдендірілген мүмкіндігі. Ал міндет – қоғам мен мемлекет алдындағы жауапкершілігі.
Мысалы, әр азаматтың білім алуға құқығы бар, бірақ оқу тәртібін сақтау – міндеті. Еркін пікір айту – құқық, алайда басқаның ар-намысына нұқсан келтірмеу – міндет. Осы тепе-теңдік сақталмаған жерде қоғамда түсінбеушілік пен дау туындайды.
Құқықты ғана талап етіп, міндетті елемеу – жауапсыздыққа әкеледі. Ал міндетті ғана орындап, құқықты білмеу – әділетсіздікке жол ашады. Сондықтан дамыған қоғамда бұл екеуі бір-бірін толықтырып, тең дәрежеде жүзеге асады.
Құқық – тек заңдар жиынтығы емес, ол азаматтың қорғаны, мемлекеттің тірегі, қоғамның айнасы. Құқықты білу – артықшылық емес, қажеттілік. Ал оны құрметтеу мен сақтау – әрбір азаматтың борышы. Құқықтық санасы жоғары халық қана әділетті, тұрақты және өркениетті қоғам құра алады.
Каржауова А.Б. судьялыққа кандидат, Қазақстан Республикасы Сот Әкімшілігінің Жамбыл облысы бойынша департаменті, ұйымдастыру-талдау бөлімінің бас маманы
