Қызылорда қаласында Ұлттық құрылтайдың кезекті отырысы өтіп, ел дамуының стратегиялық бағыттары мен қоғамды толғандырған өзекті мәселелер кеңінен талқыланды. Бұл жиын мемлекет пен халық арасындағы ашық диалогты нығайтуға, ұлттық мүдделер мен заманауи талаптарды үйлестіруге бағытталған маңызды алаң ретінде бағаланды.
Ұлттық құрылтайға мемлекет және қоғам қайраткерлері, Парламент депутаттары, ғалымдар, зиялы қауым өкілдері, үкіметтік емес ұйым мүшелері, жастар мен өңір тұрғындары қатысты. Қатысушылар ел болашағына қатысты өз ой-пікірлерін ортаға салып, конституциялық реформаны жетілдіруге бағытталған нақты ұсыныстарын білдірді.
Еліміздің азаматтарынан 2000-нан астам ұсыныс талқылауға және Негізгі заңға енгізу үшін келіп түсті. Отырыс ашық эфирде өтті. Бұл тәжірибе қазіргі Қазақстан үшін қалыпты нормаға айналды: барлық маңызды мәселелер тікелей эфирде талқыланып, қоғам еліміздің өміріндегі өзекті оқиғаларды көріп, тыңдап, түсіне алады.
Негізгі заңға қатысты ұсыныстар бойынша пәндік талдау жасалып, Конституцияның жекелеген нормаларына енгізілетін түзетулер, өзгерістер мен нақтылаулардың салыстырмалы кестесі ұсынылды. Осы орайда парламенттік фракциялардың лидерлері бір палаталы Парламентке көшу бастамасын қолдады.
Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының өкілі бір палаталы Парламентке көшу және саяси партиялардың рөлін күшейту жаңа конституциялық реформаның негізгі тетіктерінің бірі болатынын атап өтті.
Ұлттық құрылтайдың басты ерекшелігі – ашық пікір алмасу. Қатысушылар елде жүргізіліп жатқан реформаларға қатысты өз көзқарастарын білдіріп, қоғамдағы түйткілді мәселелерді жасырмай көтерді. Бұл билік пен халық арасындағы сенімді арттырудың тиімді жолы екені ерекше атап өтілді.
Сөз алған спикерлер азаматтардың ұсыныстары мен сын-пікірлерін ескерудің маңызын атап өтіп, қабылданатын шешімдер ел мүддесіне сай болуы тиіс екенін жеткізді. Әсіресе, жастардың белсенділігі мен азаматтық жауапкершілігін арттыру мәселесіне айрықша көңіл бөлінді.
Сонымен қатар пропорционалды сайлау жүйесі мен партияішілік праймериздердің маңыздылығына назар аударылды. Бұл тетіктер сайлаушылар мен Парламент құрамы арасындағы тікелей байланысты қамтамасыз етеді.
«Respublica» партиясы фракциясының өкілдері институттарды нығайту, құқық үстемдігін қамтамасыз ету және нормативтік иерархияның айқындығы мемлекеттің орнықты дамуы мен биліктің заңдылығының негізгі шарттары болып табылатынын атап өтті.
2019 жылдан бері Қазақстанда институционалдық кемелденуге бағытталған жүйелі реформалар жүзеге асырылып келе жатқаны айтылды: саяси жүйе жаңғыртылды, саяси қатысу тетіктері кеңейтілді, партиялар мен азаматтық қоғамның рөлі күшейтілді.
Ұсынылып отырған түзетулерге сәйкес, бір палаталы Парламент – Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Олар бүкілхалықтық біртұтас сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесімен сайланады. Депутаттардың өкілеттік мерзімін қазіргі Мәжіліс тәжірибесіне сәйкес 5 жыл деңгейінде сақтау ұсынылды.
Спикерлердің айтуынша, ең мазмұнды әрі концептуалдық өзгерістер Конституцияның 53-бабында қарастырылған. Аталған бап мемлекеттік басқару архитектурасына және билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік пен тежемелік жүйесіне тікелей қатысты.
Құрылтай барысында ұлттық бірегейлікті сақтау, тіл мен мәдениетті дамыту мәселелері де кеңінен қозғалды. Қатысушылар қазақ тілінің қоғамдағы рөлін күшейту, ұлттық дәстүр мен тарихи сананы жас ұрпаққа дұрыс жеткізу қажеттігін атап өтті. Рухани жаңғырудың бүкіл қоғам дамуына ықпал ететін маңызды фактор екені айтылып, бұл бағытта білім беру мекемелері мен мәдени ұйымдардың рөлі ерекше екені көрсетілді.
Сондай-ақ адам тағдыры шешілетін жағдайларда әрбір азамат өз құқықтарын нақты әрі толық білуі тиіс екені, ал мемлекет олардың қорғалуын сенімді кепіл ретінде қамтамасыз етуге міндетті екені атап өтілді. Адамның өмір сүруге абсолютті құқығын Конституцияда бекіту қазіргі Қазақстандағы басты құндылықтарды айқындайтыны айтылды. Бұл адам құқықтарын қорғау саласындағы маңызды қадам ретінде бағаланды.
Жиын барысында әлеуметтік-экономикалық даму, өңірлердің әлеуетін арттыру, білім беру сапасын жақсарту, мәдени мұраны сақтау, ұлттық құндылықтарды дәріптеу, жастар саясаты және қоғамдық тұрақтылық мәселелері басты назарға алынды. Әсіресе, аймақтардың тең дамуы мен халықтың өмір сүру сапасын арттыруға қатысты мәселелер кеңінен талқыланды.
Қызылорда өңірінің ерекшеліктері ескеріле отырып, су ресурстарын тиімді пайдалану, экологияны қорғау, ауыл шаруашылығын дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу және шағын кәсіпкерлікті қолдау мәселелері күн тәртібінде сақталды.
Ұлттық құрылтайда жастар мәселесі де негізгі тақырыптардың бірі болды. Жастардың білім алуы, жұмысқа орналасуы және кәсіпкерлікпен айналысуына қолайлы жағдай жасау ел болашағы үшін маңызды міндет екені атап өтілді.
Әлеуметтік-экономикалық құқықтарды талқылау аясында «еңбек бостандығы» конституциялық формуласына ықтимал түзету енгізу мәселесіне назар аударылды. Бұл ұғымды «еңбек ету құқығына» ауыстыру мемлекеттің әлеуметтік функциясын күшейтіп, жұмыспен қамтуға жағдай жасау, қызметкерлерді қорғау және әлеуметтік шеттетілуге жол бермеу жөніндегі жауапкершілігін арттыру ретінде қарастырылуы мүмкін екені айтылды.
Бұл тәсіл әлеуметтік мемлекеттің классикалық моделіне сәйкес келеді және экономикалық қызмет еркіндігі мен мемлекеттің міндеттері арасындағы тепе-теңдікті сақтауды талап етеді.
Жиынға қатысқан жас өкілдер өз ұсыныстарын білдіріп, мемлекеттік бағдарламаларды жетілдіруге қатысты ойларын ортаға салды. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай ел дамуының жаңа кезеңіндегі маңызды қадамдардың бірі болды. Мұнда көтерілген мәселелер мен ұсыныстар алдағы уақытта мемлекеттік саясатты жетілдіруге негіз болмақ.
Ұлттық құрылтай – қоғамның барлық өкілдерін біріктіретін, елдің бірлігі мен тұрақтылығын нығайтатын маңызды диалог алаңы. Мұндай жиындар халықтың үнін естуге және ортақ мақсат жолында бірігуге мүмкіндік береді.
Қызылордада өткен бұл құрылтай ел болашағына бейжай қарамайтын азаматтардың ортақ жауапкершілігін айқындап, қоғам мен билік арасындағы өзара сенімді одан әрі арттырды.
Осылайша, Конституциялық комиссияның қызметі Конституция мәтінін жаңартумен ғана шектелмей, биліктің ашықтығына, есептілігіне және адам құқықтарын нақты қорғауға бағытталған жаңа құқықтық әрі саяси мәдениетті қалыптастырудағы маңызды кезең болды.
Оңдашұлы Ернұр, Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы, конституциялық және әкімшілік құқығы кафедрасының аға оқытушысы
Бейсетбай Мерей Қанатқызы, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Заң факультетінің “Құқықтану” мамандығының 4 курс студенті
