Қазіргі таңда кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуы өңірлердегі даму деңгейімен тығыз байланысты. Өңірлердің теңгерімді дамуы ел экономикасының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, халықтың өмір сүру сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Егер аймақтар арасында даму айырмашылығы үлкен болса, бұл әлеуметтік теңсіздікке және экономикалық мәселелерге алып келуі мүмкін. Сондықтан өңірлерді дамыту – мемлекет саясатының маңызды бағыттарының бірі.
Өңірлік даму инфрақұрылымды жақсартуды, кəсіпкерлікті қолдауды, білім мен инновацияны дамытуды жəне инвестиция тартуды қамтитын кешенді үдеріс болып табылады. Өңірлердің тиімді дамуы ел экономикасының жалпы өсуіне үлкен əсер етеді. Əрбір аймақтың табиғи ресурстары, еңбек ресурстары жəне экономикалық мүмкіндіктері бар. Осы əлеуетті тиімді пайдалану өз кезегінде ұлттық экономиканың бəсекеге қабілеттілігін арттырады. Біріншіден, өңірлік даму жаңа жұмыс орындарын ашуға ықпал етеді. Бұл жұмыссыздық деңгейін төмендетіп, халықтың табысын арттырады. Екіншіден, өңірлердегі инфрақұрылымның дамуы халықтың тұрмыс жағдайын жақсартады. Жолдар, тұрғын үй, мектептер, ауруханалар сияқты əлеуметтік нысандардың салынуы аймақтардың əлеуметтік жағдайын көтереді. Сонымен қатар өңірлерді дамыту ішкі көші-қон мəселесін де реттеуге көмектеседі. Егер аймақтарда өмір сүруге қолайлы жағдай жасалса, адамдар ірі қалаларға жаппай көшуге мəжбүр болмайды. Осы тұста өңірлік саясатты тиімді жүзеге асыру үшін бірнеше маңызды бағыттарға назар аудару қажет. Оны төрт бағыт бойынша жіктеуге болады. Біріншіден, Инфрақұрылым – өңірлік дамудың негізі. Жолдардың, көлік жүйесінің, байланыс жəне энергетика саласының дамуы, экономикалық белсенділікті арттырады. Инфрақұрылым дамыған аймақтарға инвесторлар мен кəсіпкерлердің қызығушылығы жоғары болады. Екіншіден, кəсіпкерлік қолдау. Шағын жəне орта бизнес өңірлік экономиканың маңызды бөлігі болып табылады. Кəсіпкерлік дамыған жағдайда жаңа жұмыс орындары ашылып, жергілікті бюджетке түсетін салық көлемі артады. Сондықтан, мемлекет кəсіпкерлерге жеңілдетілген несие, гранттар жəне түрлі бағдарламалар арқылы қолдау көрсетеді. Үшінші бағыты ауылдық аймақтарды дамыту. Көптеген өңірлерде ауыл шаруашылығы негізгі экономикалық сала болып табылады. Сондықтан, ауыл инфрақұрылымын дамыту, фермерлерді қолдау жəне ауыл шаруашылығын модернизациялау өңірлік дамудың маңызды бөлігі саналады. Төртіншісі, білім жəне адам капиталы. Өңірлердің ұзақ мерзімді дамуы білікті мамандарға байланысты. Білім беру жүйесінің дамуы, кəсіби дайындық жəне кадрларды даярлау аймақтардың бəсекеге қабілеттілігін арттырады. Өңірлерді дамыту мəселесі бойынша қазақстандық экономистер түрлі пікірлер айтып келеді. Мысалы, экономист Ораз Жандосов өңірлік экономиканы əртараптандырудың маңызын атап өтеді. Оның пікірінше, аймақтар тек бір ғана салаға тəуелді болмауы тиіс. Əр өңір өзінің табиғи жəне экономикалық мүмкіндіктерін тиімді пайдаланып, өндіріс пен қызмет көрсету салаларын қатар дамытуы қажет. «Өңірлік экономиканың тұрақты дамуы үшін əр аймақ өз мүмкіндіктерін тиімді пайдаланып, жаңа өндірістер мен қызмет көрсету салаларын дамытуы қажет». Экономист Рахым Ошақбаев өңірлік саясатта жергілікті басқарудың рөлі маңызды екенін айтады. Оның пікірінше, жергілікті билікке көбірек экономикалық өкілеттіктер беру өңірлердің əлеуетін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Ол өз сөзінде «Өңірлердің тиімді дамуы үшін жергілікті билікке көбірек экономикалық өкілеттіктер беру қажет. Бұл аймақтардың өз əлеуетін толық пайдалануға мүмкіндік береді» дейді. Тағы бір қазақстандық сарапшы Ғалымжан Айтқазин өңірлік даму үшін инвестиция тарту өте маңызды екенін атап өтеді. Инфрақұрылымы жақсы дамыған жəне бизнеске қолайлы жағдай жасалған аймақтарға инвесторлар көп келеді. «Инвестиция – өңірлік экономиканың негізгі қозғаушы күші. Инфрақұрылым дамыған жəне қолайлы бизнес ортасы қалыптасқан аймақтарға инвесторлар көбірек келеді». Ал экономист Алмас Чукин өңірлердің дамуы адам капиталымен тығыз байланысты екенін айтады. Оның пікірінше, білімді жəне білікті мамандар аймақтардың экономикалық дамуына үлкен үлес қосады. «Өңірлердің бəсекеге қабілеттілігі ең алдымен білімді жəне білікті мамандарға байланысты. Сондықтан, білім мен кəсіби дайындыққа инвестиция салу маңызды». Өңірлерді дамыту – елдің əлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды шарты. Аймақтардың теңгерімді дамуы халықтың өмір сапасын арттырып, экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз етеді. Өңірлік даму инфрақұрылымды жетілдіруді, кəсіпкерлікті қолдауды, инвестиция тартуды жəне білім жүйесін дамытуды талап етеді. Қазақстандық экономистердің пікірлері де осы бағыттардың маңыздылығын көрсетеді. Болашақта тиімді өңірлік саясат жүргізу арқылы əрбір аймақ өзінің əлеуетін толық пайдаланып, ел экономикасының дамуына елеулі үлес қоса алады. Осы тұста экономикалық əртараптандыруда айтарлықтай маңызды, көптеген өңірлер бір немесе бірнеше негізгі салаларға тəуелді. Мысалы, кейбір өңірлер тек ауыл шаруашылығымен айналысса, басқалары мұнай-газ секторына тəуелді. Экономикалық əртараптандыру – бұл тəуелділікті азайту мен тұрақтылықты арттыру үшін маңызды. Жаңа технологияларды енгізу, шағын жəне орта бизнесті дамыту, туризмді ынталандыру – осының бəрі өңірлердің экономикалық əлеуетін арттыруға көмектеседі. Халықтың өмір сүру деңгейін арттыру үшін əлеуметтік бағдарламалар қажет. Денсаулық сақтау, білім беру, əлеуметтік қорғау – бұл салаларда мемлекеттік қолдау көрсету арқылы халықтың əл-ауқатын жақсартуға болады. Əлеуметтік бағдарламалардың тиімділігі халықтың қажеттіліктерін ескере отырып, нақты жобалар мен бастамаларды жүзеге асыру арқылы артады. Өңірлердің дамуы экологиялық аспектілерді ескермей мүмкін емес. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық таза технологияларды енгізу, табиғат қорғау шараларын жүзеге асыру – бұл өңірлердің тұрақты дамуы үшін маңызды. Мысалы, жаңартылатын энергия көздерін дамыту экологиялық мəселелерді шешуге көмектеседі. Өңірлерді дамыту – бұл кешенді процесс, ол экономикалық, əлеуметтік, экологиялық жəне мəдени аспектілерді қамтиды. Заманауи стратегиялар мен шешімдер арқылы Қазақстанның əрбір өңірі өз əлеуетін толық пайдаланып, халықтың өмір сүру сапасын арттыра алады. Тек бірлескен күш-жігермен ғана біз өңірлердің тұрақты дамуын қамтамасыз ете аламыз.
Шолпан КӨПІРБАЙ, журналист
