Медиацияның пайдасының көп екендігін білеміз, алайда кейбір өңірлерде осы медиация ұғымын онша түсінбейтіндер де баршылық. Бүгінгі таңға дейін өңірде халыққа медиация заңын түсіндіру мақсатында бірқатар іс-шаралар атқарылды және атқарылып та келеді.
«Медиация туралы» Заңның 1-бабында оның қолданылу аясы белгіленген. Жеке немесе заңды тұлғалар қатысатын азаматтық, еңбек, отбасылық және өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын даулар, сондай-ақ онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу барысында қаралатын даулар медиацияның қолданылу саласы болып табылады. Медиация, яғни, араағайындық негізінен тұрғын үй, еңбек, отбасылық және көршілер арасындағы даулар мен кикілжіңдерді шешуде қолданылады. Соның ішінде әкімшілік құқықбұзушылық істерін медиация тәртібімен реттеу соңғы жылдары белсенді енгізіліп жатқан тиімді тетік десе болады.
Жалпы, медиация – тараптардың ерікті келісімі бойынша жүзеге асырылатын, олардың өзара қолайлы шешімге қол жеткізуі мақсатында арадағы дауды реттеу рәсімі.
Медиация рәсімінің істің сотта қаралуынан ерекшелігі неде?
Медиацияның басты мақсаты – қос тарапты бірдей қанағаттандыратын және дауласушылық деңгейін төмендететін өзара тиімді әрі өзара қолайлы, бейбіт келісімге келу болып табылады. Сот өндірісінен айырмашылығы – медиация барысында «кәнілілер» мен «кінәсіздер» деген тараптар болмайды. Өйткені, бұл құқық саласы қылмыс жасаушылар қатарын бірыңғай бас бостандығынан айыру жолымен жазалауды емес, адам құқықтары мен бостандығын қорғауды және қалпына келтіруді көздейді. Былай айтқанда, медиация мүмкіндігіне қарай істі сотқа жеткізбеу мақсатын көздейді.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексіне сәйкес (әрі қарай – ӘҚБтК), белгілі бір санаттағы әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша іс жүргізу жәбірленушінің келісімімен және тараптардың медиация туралы келісімге келуі арқылы тоқтатылуы мүмкін.
Осыған орай медиация қолданылатын әкімшілік істер санаттарына тоқталсақ.
Медиация, әдетте, қоғамдық қауіптілігі төмен, жеке немесе мүліктік дауға байланысты әкімшілік құқық бұзушылықтарда қолданылады. Соның ішінде:
- Дене жарақатын келтірмейтін тұрмыстық кикілжіңдер;
- Ұсақ бұзақылықтың кейбір түрлері;
- Мүліктік шағымдарға байланысты құқық бұзушылықтар;
- Қоғамдық тәртіпті бұзу салдарынан жәбірленушіге зиян келтірілген жағдайлар;
- Көршілер арасындағы даулар;
- Отбасылық-тұрмыстық келіспеушіліктердің әкімшілік құрамдары.
Ал ауыр зардапқа әкелетін, ерекше қоғамдық маңызы бар немесе мемлекеттің мүддесіне тікелей зиян келтіретін әкімшілік істер медиация арқылы тоқтатылмайтынын ескеру қажет.
Сонымен, әкімшілік құқық бұзушылық істерін медиация тәртібімен реттеу – дауларды өркениетті және тиімді шешудің заманауи тәсілі. Сондай-ақ, қоғамдағы татуласу мәдениетін қалыптастыруға, азаматтар арасындағы дау-жанжалдарды бейбіт жолмен шешуге ықпал етеді.
Жамбыл облысы кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының бас маманы сот отырысының хатшысы Самат Қалмаханұлы Әбілдаев
