Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасының қылмыстық саясаты адам құқықтарын қорғау, жазаның әділеттілігі және гуманизм қағидаттарын сақтау бағытында дамып келеді. Осы саясаттың маңызды элементтерінің бірі – рақымшылық институты.
Рақымшылық мемлекет тарапынан қоғамдық қауіптілігі төмен қылмыстар жасаған адамдарға қатысты гуманистік көзқарасты жүзеге асыратын құқықтық құрал болып табылады. Оның негізгі мақсаты – сотталған адамдарды қоғамға қайта бейімдеу, олардың түзелуіне мүмкіндік жасау және қылмыстық-атқару жүйесіне түсетін жүктемені азайту.
2026 жылғы рақымшылық туралы заң осы бағыттағы кезекті маңызды нормативтік құқықтық актілердің бірі болды.
Рақымшылық – Парламент қабылдайтын заң негізінде адамдардың белгілі бір санатына қатысты қолданылатын құқықтық институт.
Рақымшылықтың негізгі белгілері:
— нормативтік құқықтық актімен жүзеге асырылады;
— адамдардың нақты бір тобына қолданылады;
— жеке кешірім жасаудан ерекшеленеді;
— қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босатуға мүмкіндік береді;
— жаза мерзімін қысқартуды көздеуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен қылмыстық заңнамасы мемлекетке қылмыстық саясатты ізгілендіру мақсатында рақымшылық жариялау мүмкіндігін береді.
Рақымшылық адамның кінәсін жоққа шығармайды және сот үкімінің күшін жоймайды. Ол тек құқықтық салдардың бір бөлігін өзгертеді.
Заңның қабылдануына бірнеше фактор әсер етті:
Біріншіден, мемлекет жүргізіп отырған гуманистік қылмыстық саясат.
Екіншіден, қылмыстық-атқару жүйесінің тиімділігін арттыру қажеттілігі.
Үшіншіден, бас бостандығынан айыру орындарындағы сотталғандардың санын оңтайландыру.
Төртіншіден, қоғамдық қауіптілігі төмен қылмыс жасаған адамдардың әлеуметтік бейімделуіне жағдай жасау.
Осы мақсаттарға қол жеткізу үшін заң белгілі бір санаттағы адамдарға қатысты қылмыстық-құқықтық жеңілдіктерді қарастырды.
2026 жылғы заңға сәйкес рақымшылық: қылмыстық теріс қылық жасаған адамдарға, онша ауыр емес қылмыс жасағандарға, кейбір орташа ауырлықтағы қылмыстар үшін сотталған адамдарға, заңда көрсетілген өзге де санаттарға қолданылуы мүмкін.
Көптеген жағдайларда келтірілген материалдық зиянның өтелуі маңызды шарттардың бірі болып табылады.
Сонымен қатар заң сыбайлас жемқорлық қылмыстарына, террористік әрекеттерге, экстремистік қылмыстарға, адам өміріне қарсы аса ауыр қылмыстарға, жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы ауыр қылмыстарға, өзге де заңда көзделген ауыр және аса ауыр қылмыстарға қолданылмайды.
Бұл шектеулер қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Рақымшылық автоматты түрде қолданылмайды.
Әрбір іс бойынша соттың, прокуратураның, қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің құқықтық бағалауы жүргізіледі.
Заң талаптарына сәйкес келген жағдайда ғана рақымшылық қолданылады.
Сот жазадан босату, жаза мерзімін қысқарту, қылмыстық жауаптылықтан босату туралы шешім қабылдай алады.
Әрбір шешім заң талаптары мен нақты істің мән-жайына сүйене отырып қабылданады.
Рақымшылық қолданылған кезде:
— адам толық немесе ішінара жазадан босатылуы мүмкін;
— бас бостандығынан айыру мерзімі қысқартылады;
— пробациялық бақылау ерекшеліктері өзгеруі мүмкін;
— кейбір жағдайларда қылмыстық жауаптылық тоқтатылады.
Сонымен бірге рақымшылық адамның қылмыс жасағанын жоққа шығармайды және ақтау негізі болып табылмайды.
Заңды қолдану барысында бірнеше құқықтық мәселелер туындайды.
Бірінші мәселе – рақымшылыққа жататын қылмыстарды дұрыс саралау.
Екінші мәселе – келтірілген залалдың өтелуін бағалау.
Үшінші мәселе – бірнеше қылмыс жасаған адамдарға қатысты заңды қолдану.
Төртінші мәселе – рақымшылықтың қылмыстық процестің әртүрлі сатыларында қолданылуы.
Осы мәселелер бойынша Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары мен қалыптасқан сот практикасының маңызы ерекше.
2026 жылғы рақымшылық туралы заң Қазақстан Республикасының қылмыстық саясатын ізгілендірудің маңызды кезеңдерінің бірі болып табылады.
Заңның негізгі мақсаты – қоғамға елеулі қауіп төндірмейтін адамдарға мемлекет тарапынан құқықтық мүмкіндік беру, олардың қайта әлеуметтенуіне жағдай жасау және қылмыстық-атқару жүйесінің тиімділігін арттыру.
Сонымен бірге заң қоғам үшін қауіпті қылмыстар жасаған адамдарға қолданылмайды. Бұл құқықтық мемлекет қағидаттарына толық сәйкес келеді.
Алдағы уақытта рақымшылық институтын жетілдіру сот практикасының біркелкілігіне, құқық қолданудың ашықтығына және заңдылық қағидатының сақталуына оң әсерін тигізеді.
Маңғыстау облыстық сотының судьясы
Карабаев Ержан Усерханулы
