2025 жылы Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл толады. 1995 жылғы 30 тамызда жалпыұлттық референдумда қабылданған бұл тарихи құжат мемлекеттілігіміздің қалыптасуында, тәуелсіз еліміздің құқықтық және саяси жүйесін дамытуда айрықша рөл атқарды. Конституция – Қазақстанның демократиялық жолды таңдағанын айғақтайтын, қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ететін басты заңдық негіз.
1995 жылғы Конституция егемен Қазақстанның жаңа құқықтық жүйесін қалыптастыруға бағытталған шешуші кезең болды. Бұрынғы әкімшілік-әміршілік басқару моделінен бас тартып, билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу, адам мен азаматтың негізгі құқықтары мен бостандықтарын тану және қорғау тұжырымдамасы толық енгізілді.
Бұл құжат Қазақстанның зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде дамуының бағыттарын айқындап, мемлекет пен қоғамның өзара қатынасын жаңа деңгейге көтерді.
Үш онжылдық ішінде Конституция бірқатар өзгерістер мен толықтырулар арқылы заман талабына бейімделіп отырды. Соның ішінде:
- 2007 жылғы түзетулер саяси жүйені жаңғыртуға, көппартиялылықты дамытуға мүмкіндік берді;
- 2017 жылғы конституциялық реформа билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөліп, парламенттің рөлін күшейтті;
- 2022 жылғы Жалпыхалықтық референдум «Жаңа Қазақстан» саясатының бастамасы ретінде суперпрезиденттік модельден бас тартып, қоғамды демократияландыруға жаңа серпін берді.
Бұл өзгерістердің барлығы Конституцияның өміршеңдігін, қоғамның дамуына сәйкес жаңарып отыру қабілетін дәлелдейді.
Негізгі заңның басты құндылығы – адам құқықтарының жоғары тұруы. Конституцияда әрбір азаматтың өмір сүру, білім алу, еңбек ету, ар-ождан және сөз бостандығы сияқты негізгі құқықтары бекітілген. Сонымен қатар, мемлекет азаматтардың әл-ауқатын арттыруға, әлеуметтік қорғауға және құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етуге міндеттеледі.
30 жыл ішінде адам құқықтарының сақталуы мен жүзеге асырылуы мақсатында құқық қорғау институттары нығайып, сот жүйесі жетілдіріліп, мемлекеттік қызметті цифрландыру арқылы ашықтық деңгейі артты.
Конституция елдегі саяси-әлеуметтік тұрақтылықтың басты факторы саналады. Онда Қазақстан халқының бірлігі мен толеранттылығы, этносаралық келісім және азаматтық келісім қағидаттары айқын көрініс тапқан.
Тәуелсіздік жылдарында елімізде Конституцияға негізделген ұлттық саясат үлгісі қалыптасып, түрлі этностар мен конфессиялардың үйлесімді өмір сүруіне жағдай жасалды. Бұл әлемдік қауымдастықта жоғары бағаланып келеді.
Қазақстан Конституциясының 30 жылдығы – бұл тек мерейтой ғана емес, сондай-ақ мемлекетіміздің құқықтық мәдениетінің қалыптасуы мен дамуын саралайтын маңызды кезең. Негізгі заңымыз өткен кезеңде елдің тұрақтылығын сақтап, демократиялық институттарды нығайтуға және азаматтардың құқықтарын қорғауға берік негіз болды.
Алдағы уақытта да Конституция ел дамуының стратегиялық бағытын айқындайтын, қоғамды жаңғыртуға жол ашатын маңызды құқықтық тірек бола береді.
Қызылорда қалалық сотының бас маманы
А.Нұрлыбай
