Қазақ поэзиясының көгінде өзіндік үнімен, өр мінезімен, азаматтық болмысымен жарқыраған көрнекті ақын, дауылпаз жырдың дарабозы Қасым Аманжоловтың туғанына биыл 115 жыл толып отыр.
Қасым – өлеңді өнер ғана емес, азаматтық ұстаным, елдік мұрат деп таныған ақын. Оның шығармаларынан туған жерге деген сүйіспеншілік, ел тағдырына деген алаң, еркіндікке деген ұмтылыс, адамдық қасиет пен ар-намыс айқын сезіледі. Сондықтан Қасым жырлары жылдар өткен сайын өзектілігін жоғалтпай, жаңа буын оқырманымен қайта қауышып келеді.
Ақын 1911 жылы қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы өңірінде дүниеге келген. Балалық шағының қиындықтарына қарамастан, білімге, өнерге құштар болып өсті. Жастайынан әдебиетке ден қойып, өлеңге ерекше ықылас танытты. Оның бойындағы табиғи талант пен өмірге деген құштарлық кейін қазақ поэзиясында өзіндік өрнегі бар қуатты ақындық мектептің қалыптасуына жол ашты.
Қасым поэзиясының басты ерекшелігі – шынайылық пен өрлік. Ол өмірді сырттай бақылаушы емес, оның қалың ортасында жүрген, заманның ауыртпалығын өз жүрегімен сезінген ақын болды. Сондықтан оның өлеңдеріндегі әрбір сөздің салмағы бар. Ақынның жырларынан қуаныш та, қайғы да, сағыныш та, арман да, елдік рух та қатар өріледі.
Қасымның азаматтық лирикасы – оның шығармашылығының биік белестерінің бірі. Отан, туған жер, ел тағдыры тақырыптарын жырлағанда ақынның үні ерекше асқақтай түседі. Ол үшін Отан – жай ғана географиялық ұғым емес, адамның жүрегінде орныққан қасиетті мекен, ата-баба аманаты, ұрпақ алдындағы жауапкершілік.
Қасым Аманжолов – қазақ әдебиетінде қайталанбас із қалдырған, шығармашылығы арқылы бірнеше буын ұрпақты елін сүюге, туған жерін қадірлеуге, азаматтық борышын терең сезінуге тәрбиелеген бірегей тұлға. Оның поэзиясы – ақынның жеке жан дүниесінің көрінісі ғана емес, халқымыздың тарихын, тағдырын, арман-мұратын бейнелейтін рухани қазына.
Ақынның өмір жолына көз жүгіртсек, оның шығармашылық қалыптасуы ел басынан өткерген күрделі тарихи кезеңдермен тұспа-тұс келгенін көреміз. Соғыс жылдарындағы ел тағдыры, жауынгер өмірі, Отанды қорғау, туған жерге деген сағыныш, бейбіт өмірдің қадірі оның шығармаларында ерекше өрнек тапты. Сондықтан Қасым жырларының өн бойынан азаматтық үн мен елдік рухты анық аңғаруға болады.
Қасым Аманжолов шығармашылығының басты ерекшеліктерінің бірі – оның шындықты тайсалмай айтуы. Ақын адам бойындағы адалдықты, ар-намысты, ерлікті, отансүйгіштікті жоғары бағалады. Оның жырларында туған елге деген махаббат пен адам алдындағы жауапкершілік ұғымдары өзара сабақтасып жатады.
Бұл құндылықтар бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды.
Қасым – өлеңді өнердің бір саласы ғана емес, азаматтық ұстанымның, елдік мұраттың көрінісі деп таныған қаламгер. Оның шығармаларынан туған жерге деген сүйіспеншілік, ел тағдырына алаңдау, еркіндікке ұмтылыс, адамдық қасиет пен ар-намыс айқын аңғарылады. Сондықтан ақын туындылары уақыт өткен сайын өзектілігін жоғалтпай, әр буын оқырманымен қайта қауышып келеді.
Ақын 1911 жылы қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы өңірінде дүниеге келген. Балалық шағының қиындықтарына қарамастан, білім мен өнерге құштар болып өсті. Жастайынан әдебиетке ден қойып, өлеңге ерекше ықылас танытты. Оның бойындағы табиғи дарын мен өмірге деген құштарлық кейін қазақ поэзиясында өзіндік өрнегі бар қуатты ақындық мектептің қалыптасуына негіз болды.
Қасым поэзиясының басты сипаты – шынайылық пен өрлік. Ол өмірді сырттай бақылаған қаламгер емес, оның қалың ортасында жүріп, заман ауыртпалығын өз жүрегімен сезінген ақын болды. Сол себепті оның өлеңдеріндегі әрбір сөздің салмағы, әрбір ойдың мәні бар. Ақын шығармаларында қуаныш пен қайғы, сағыныш пен арман, елдік рух қатар өріледі.
Қасымның азаматтық лирикасы – шығармашылық мұрасының биік белестерінің бірі. Отан, туған жер, ел тағдыры тақырыптарын толғағанда ақынның үні айрықша асқақтай түседі. Ол үшін Отан – жай ғана географиялық ұғым емес, адамның жүрегінде орныққан қасиетті мекен, ата-баба аманаты, келер ұрпақ алдындағы жауапкершілік.
Қасым Аманжолов – қазақ әдебиетінде қайталанбас із қалдырған, шығармалары арқылы бірнеше буын өкілін елін сүюге, туған жерін қадірлеуге, азаматтық борышын терең сезінуге тәрбиелеген бірегей тұлға. Оның поэзиясы – ақынның жеке жан дүниесінің көрінісі ғана емес, халқымыздың тарихын, тағдырын, арман-мұратын бейнелейтін рухани қазына.
Ақынның өмір жолына көз жүгіртсек, оның шығармашылық тұрғыдан қалыптасуы ел басынан өткерген күрделі тарихи кезеңдермен тұспа-тұс келгенін аңғарамыз.
Соғыс жылдарындағы халық тағдыры, жауынгер өмірі, Отанды қорғау, туған жерге деген сағыныш, бейбіт тіршіліктің қадірі оның туындыларында өзіндік көркемдік өрнек тапты. Осыған орай Қасым шығармаларының өн бойынан азаматтық үн мен елдік рух анық сезіледі.
Қасым Аманжолов шығармашылығының негізгі қырларының бірі – шындықты тайсалмай айтуы. Ақын адам бойындағы адалдықты, ар-намысты, ерлікті, отансүйгіштікті жоғары бағалады. Оның туындыларында туған елге деген махаббат пен адам алдындағы жауапкершілік өзара сабақтасып, біртұтас арнаға тоғысады.
Бұл рухани ұстанымдар бүгінгі қоғам үшін де аса өзекті.
«ӨЗІМ ТУРАЛЫ» – АҚЫННЫҢ АЗАМАТТЫҚ АЙНАСЫ
Қасым Аманжоловтың шығармашылық мұрасында «Өзім туралы» өлеңінің орны айрықша. Ақын бұл туындысында өзінің өмірі мен шығармашылық жолын ғана емес, адамдық болмысын, азаматтық ұстанымын да танытады.
Ақынның «Дүниеге келер әлі талай Қасым,
Олар да бұл Қасымды бір байқасын» деген өлең жолдары оның шығармашылық мұрасының келер ұрпаққа жететініне деген сенімін аңғартады.
Бұл сенімнің ақталғанын бүгінгі уақыттың өзі көрсетіп отыр.
Қасымның жырлары қазіргі кезеңде де оқырман жүрегінен берік орын алып келеді. Оның шығармалары мектеп оқушыларының, студенттердің, әдебиет сүйер қауымның рухани тәрбиесіне қызмет етуде.
Ақын мұрасы – өткеннің естелігі ғана емес, бүгінгі ұрпаққа бағыт-бағдар беретін рухани мектеп.
Бүгінгі таңда Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде орнығуы қоғамның әрбір мүшесінің ортақ жауапкершілігіне байланысты. Заңды құрметтеу, адам құқықтарын сақтау, әділдікке ұмтылу, өз міндетін адал атқару – баршаға ортақ адамгершілік әрі азаматтық қағидаттар.
Осы орайда сот жүйесіне жүктелер міндеттің салмағы айрықша. Судьялар мен сот қызметкерлері заң үстемдігін орнықтыруға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, сот төрелігінің әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз етуге өз үлесін қосып келеді.
Ал Қасым шығармаларындағы адалдық, ар-намыс, азаматтық парыз, елге қызмет ету идеяларын осы кәсіби ұстанымдардың рухани негіздерінің бірі ретінде қарастыруға болады.
ЗАҢҒА ҚҰРМЕТ – АЗАМАТТЫҚ МӘДЕНИЕТТІҢ НЕГІЗІ
Қасымның мінезі – қайсар мінез. Ол жалғандықты жат көрген, ақиқат сөзді іздеген, азаматтық арын биік қойған тұлға болды. Оның поэзиясындағы өршілдік те, сыршылдық та осы табиғи болмыстан бастау алады.
Сондықтан Қасым шығармаларын оқығанда біз тек өлең жолдарын қабылдап қана қоймай, ақынның ішкі әлеміне бойлап, оның азаматтық ой-толғанысымен сырласқандай әсер аламыз.
Құқықтық мемлекет құру үшін сапалы заңдардың болуы жеткіліксіз. Қоғамда заңға құрмет пен жоғары құқықтық мәдениет орнығуы қажет.
Әрбір азамат өзінің құқықтары мен міндеттерін білуге, өзгенің құқықтарына құрметпен қарауға және заң талаптарын мүлтіксіз сақтауға тиіс.
Бұл бағытта сот жүйесінің атқаратын міндеті айрықша.
Соттар тек дауларды шешіп, сот төрелігін жүзеге асыратын орган ғана емес, сонымен қатар қоғамда заңдылық пен құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал ететін мемлекеттік институттардың бірі. Мемлекеттік биліктің дербес тармағы ретінде сот жүйесіне заң үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі жауапты міндет жүктеледі.
Сот қызметкерлерінің ашықтығы, кәсіби біліктілігі және азаматтармен сындарлы қарым-қатынасы сотқа деген қоғамдық сенімнің нығаюына оң ықпал етеді.
Қасым Аманжоловтың шығармашылығында да адамдық жауапкершілік мәселесі кеңінен көрініс тапқан. Ақын өз шығармалары арқылы адамды ар-ұятын сақтауға, ел алдындағы борышын адал орындауға үндейді.
Аталған рухани қағидалар қазіргі қоғамда да өз мәнін жойған жоқ.
ӘДІЛДІК ПЕН АДАМГЕРШІЛІК – ҚОҒАМНЫҢ БЕРІК ТІРЕГІ
Кез келген мемлекеттің орнықты дамуы, ең алдымен, заң үстемдігіне, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының тиісті деңгейде қамтамасыз етілуіне байланысты.
Әділдік пен заңдылық – құқықтық мемлекеттің негізгі тұғыры.
Қазақстан Республикасының сот жүйесі де осы қағидаттарды басшылыққа ала отырып, сот төрелігін жүзеге асыру барысында азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған маңызды міндеттерді атқарады.
Сот төрелігінің түпкі мақсаты – заң талаптарын сақтау ғана емес, әр адамның құқықтары мен бостандықтарының нақты әрі тиімді қорғалуын қамтамасыз ету. Осы ретте судьядан кәсіби біліктілікпен қатар жоғары жауапкершілік, объективтілік, бейтараптық және адамгершілік қасиеттер талап етіледі.
Қасым Аманжолов шығармашылығындағы ар, намыс, адалдық, азаматтық жауапкершілік ұғымдары сот жүйесінің кәсіби құндылықтарымен де өзара үндеседі.
Өйткені әділ сот төрелігін жүзеге асыру – заң нормаларын қолданумен ғана шектелмейді, ол адам тағдырына жауапкершілікпен қарауды да талап етеді. Сотқа жүгінген әрбір азамат заң алдында өз құқықтарының қорғалатынына сенім артады. Сондықтан сот жүйесіне деген қоғамдық сенім – әділдік пен заңдылықтың орныққанын айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі.
ТЕРГЕУ СОТЫ ЖӘНЕ АДАМ ҚҰҚЫҒЫН ҚОРҒАУ
Ақтөбе қаласының мамандандырылған тергеу сотының қызметі де осы маңызды қағидаттармен тікелей сабақтас.
Тергеу судьясы қылмыстық процестің сотқа дейінгі кезеңінде заңда көзделген бірқатар мәселелерді қарау арқылы адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарының сақталуына сот бақылауын жүзеге асырады.
Бұл – аса жауапты міндет.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қабылданатын жекелеген процестік шешімдер адамның құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер етуі ықтимал. Осыған байланысты сот бақылауының жүзеге асырылуы заңдылықты қамтамасыз етудің және азаматтардың құқықтарын сақтаудың маңызды кепілдерінің бірі болып саналады.
Тергеу судьясы әрбір мәселені шешу кезінде заң талаптарын басшылыққа алып, тараптардың уәждері мен ұсынылған материалдарды жан-жақты саралайды. Мұндай жағдайда соттың бейтараптығы, тәуелсіздігі және объективтілігі айрықша мәнге ие.
Адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау – құқықтық міндет қана емес, сонымен бірге үлкен азаматтық әрі адамгершілік жауапкершілік.
Осы тұрғыдан қарағанда, Қасым шығармаларындағы адамдық қасиеттерді дәріптеу идеясы қазіргі құқықтық қоғамның басты құндылықтарымен өзара үндеседі.
Қорыта айтқанда, Қасым Аманжолов – қазақтың рухани әлемінде өшпес із қалдырған ұлы тұлға. Оның шығармалары уақыт өткен сайын өзінің қоғамдық әрі рухани мәнін тереңдете түсуде.
Ақынның «Өзім туралы» деп басталатын сырлы ойлары – бір адамның тағдыры жайындағы толғаныс қана емес, тұтас бір ұрпақтың, тұтас бір елдің рухани болмысына қатысты пайым.
Қасымның жырлары бізді елді сүюге, адамды құрметтеуге, арды биік ұстауға, азаматтық борышты адал өтеуге үндейді.
Ал әділдік пен заңдылықты орнықтыру, адам құқықтары мен бостандықтарын сақтау – бүгінгі қоғам алдындағы аса маңызды міндеттердің бірі.
Осы тұрғыдан алғанда, Қасым Аманжоловтың 115 жылдығы – ақын шығармашылығын дәріптейтін мерейтойлық дата ғана емес, оның рухани мұрасындағы елдік пен ерлік, адалдық пен ар-намыс, жауапкершілік пен әділдік секілді асыл ұстанымдарды қайта пайымдайтын айтулы белес.
Қасым жыры – ұлт рухының үні.
Қасым жыры – елге деген махаббаттың үні.
Қасым жыры – азаматтық ар мен намыстың үні.
Оның жалынды шығармалары ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қазақ елінің рухани қазынасының төрінен мәңгілік орын ала беретіні сөзсіз.
Қасымның жыры жасай берсін!
Еліміздің еңсесі биік, заңымыз үстем, әділетіміз берік болсын!
Ақтөбе қаласының
мамандандырылған тергеу соты
әкімшісінің басшысы
Набияқызы Зульфия
