Тіл – мемлекеттің тұғыры, ұлттың жаны. Қазақстан Республикасының Конституциясында мемлекеттік тілдің мәртебесі айқын айқындалған және ол барлық қоғамдық қатынастарда, соның ішінде сот билігінде де басымдыққа ие болуы тиіс. Сот төрелігін мемлекеттік тілде жүзеге асыру – бұл тек заң нормаларын орындау емес, бұл азаматтардың өз құқықтарын ана тілінде қорғауына жол ашу, сот жүйесінің халыққа қолжетімділігін арттыру және еліміздің егемендігін нығайту болып табылады. Тәуелсіздігіміздің басты құндылығы – мемлекеттік тілдің сот залында төрге шығуы, әділдіктің қазақ тілінде орнауы – бүгінгі күннің ең өзекті талабы.
1. Құқықтық негіздер және заңнамалық талаптар
Сот ісін жүргізу тілі – іс жүргізу құқығының негізгі қағидаттарының бірі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық процестік кодексінің 30-бабында, Азаматтық процестік кодекстің 14-бабында және Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің 13-бабында сот ісін жүргізу тілін анықтау тәртібі нақты бекітілген. Заң бойынша, сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда орыс тілі немесе басқа тілдер тең қолданылады. Дегенмен, мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту – сот реформасының басым бағыты. Сотқа түсетін талап арыздардың басым бөлігінің мемлекеттік тілде жазылуы – бұл процестің табиғи түрде дамуына септігін тигізеді.
2. Тілдік кедергілер мен сапа мәселесі
Сот төрелігін мемлекеттік тілде жүргізу барысында сапа мәселесі алдыңғы орынға шығады. Сот актісінің (үкімнің, шешімнің) тілі қарапайым халыққа түсінікті, логикалық тұрғыдан сауатты және заң терминдерімен нақты негізделген болуы тиіс. Көп жағдайда іс қағаздарын орыс тілінен қазақ тіліне тікелей аудару (калька) барысында мағыналық қателер кетіп жатады. Бұған жол бермеу үшін судьялар мен сот қызметкерлері заң терминологиясын терең меңгеруі қажет. Тіл тазалығы – сот шешімінің әділдігі мен заңдылығының айнасы.
3. Цифрландыру және жаңа мүмкіндіктер
Қазіргі таңда сот жүйесіндегі цифрландыру жұмыстары мемлекеттік тілдің дамуына үлкен серпін берді. «Сот кабинеті» сервисі арқылы арыздарды қазақ тілінде қабылдау, істерді автоматты түрде бөлу, сот мәжілістерін аудио-бейне жазбалар арқылы тіркеу – барлығы мемлекеттік тілде жүзеге асуда. Бұл ашықтықты қамтамасыз етіп қана қоймай, тілдік режимнің сақталуын қатаң бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Жоғарғы Сот тарапынан әзірленген үлгілік сот актілерінің базасы қазақ тілді судьялар үшін үлкен әдістемелік көмек болып табылады.
4. Тергеу органдарымен байланыс
Сот төрелігінің мемлекеттік тілдегі сапасы көбіне құқық қорғау органдарынан келетін құжаттарға байланысты. Егер қылмыстық іс басынан бастап қазақ тілінде сауатты тергелсе, сотта оны қарау ешқандай қиындық тудырмайды. Сондықтан құқық қорғау және сот жүйесінің барлық буынында мемлекеттік тілді қолданудың бірыңғай стандартын қалыптастыру маңызды.
Түйіндей келе, сот төрелігін мемлекеттік тілде жүзеге асыру – бұл тек лингвистикалық мәселе емес, бұл мемлекеттік деңгейдегі саяси және құқықтық міндет. Әділетті Қазақстанды құру жолында мемлекеттік тілдің сот төрелігіндегі мәртебесін көтеру – әрбір судьяның, әрбір заңгердің азаматтық парызы.
Болашақта қазақ тілі сот залында тек «ресми» тіл емес, нағыз «төрелік» тіліне, әділдіктің тіліне айналуы тиіс. Егер азамат өзіне қатысты шыққан сот шешімін ана тілінде оқып, оның әділдігіне көз жеткізсе, мемлекетке, заңға деген сенімі нығаяды. Тіл мерейі – ел мерейі, сондықтан мемлекеттік тілдің сот билігіндегі қолданыс аясын кеңейту жолындағы жұмыстар алдағы уақытта да жүйелі түрде жалғаса беретін болады.
