Қазіргі құқықтық мемлекет жағдайында жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғау азаматтық құқықтың өзекті әрі күрделі бағыттарының бірі болып табылады. Меншік құқығы мен өзге де мүліктік құқықтар жеке тұлғаның экономикалық дербестігін, азаматтық айналымға еркін қатысу мүмкіндігін және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі құқықтық институттар қатарына жатады. Осы құқықтардың тиімді қорғалуы азаматтық айналымның тұрақтылығына, нарықтық қатынастардың сенімді дамуына және құқықтық тәртіптің нығаюына тікелей әсер етеді.
Жеке тұлғаның мүліктік құқықтары азаматтық құқықтық реттеудің кең аясын қамтиды. Оларға меншік құқығы, өзге де заттық құқықтар, міндеттемелік құқықтар, мұрагерлік құқық, тұрғын үйге қатысты құқықтар және мүліктік сипаттағы өзге де құқықтар жатады. Аталған құқықтардың бұзылуы азаматтың заңды мүдделеріне елеулі зиян келтіріп қана қоймай, азаматтық айналым субъектілері арасындағы құқықтық сенімді әлсіретеді. Сондықтан мүліктік құқықтарды қорғау тетіктерін жетілдіру азаматтық құқық ғылымының және құқық қолдану тәжірибесінің маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.
Заманауи азаматтық айналым жағдайында жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғау мәселелері айтарлықтай күрделене түсуде. Нарықтық қатынастардың дамуы, шарттық міндеттемелер санының артуы, жылжымайтын мүлікке қатысты мәмілелердің күрделенуі және экономикалық қатынастардың көпқырлылығы мүліктік құқықтарды қорғаудың дәстүрлі тәсілдеріне жаңа талаптар қояды. Әсіресе азаматтық-құқықтық мәмілелердің заңдық салдарын дұрыс бағаламау немесе құқықтық олқылықтардың болуы мүліктік даулардың туындауына негіз болуда.
Жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғаудың теориялық негізі заттық және міндеттемелік құқықтардың арақатынасына сүйенеді. Заттық құқықтар меншік иесінің мүлікке тікелей үстемдігін білдірсе, міндеттемелік құқықтар белгілі бір әрекеттерді орындау немесе орындамау жөніндегі талап ету құқығын көздейді. Құқық бұзылған жағдайда осы құқықтардың қайсысы бұзылғанын дұрыс айқындау құқықты қорғау тәсілін таңдауда шешуші мәнге ие. Қате таңдалған талап қою нысаны азаматтың мүліктік құқығын тиімді қорғауға кедергі келтіруі мүмкін.
Меншік құқығын қорғау жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғау жүйесінде ерекше орын алады. Меншік иесінің мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету өкілеттіктерін заңсыз шектеу азаматтық құқық бұзушылықтың кең таралған түрлерінің бірі болып табылады. Мұндай жағдайларда мүлікті заңсыз иеленуден талап ету, меншік құқығын тану немесе құқық бұзушылықты тоқтату жөніндегі талаптар негізгі қорғау құралдары ретінде қолданылады. Бұл ретте сот меншік құқығының мазмұнын, оны шектеудің заңдылығын және тараптардың құқықтық позицияларын жан-жақты талдауға міндетті.
Міндеттемелік қатынастар шеңберінде жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғау да ерекше өзектілікке ие. Шарттық міндеттемелердің орындалмауы немесе тиісінше орындалмауы мүліктік зиян келтірудің негізгі себептерінің бірі болып табылады. Мұндай жағдайларда залалды өтеу институты азаматтың мүліктік мүдделерін қалпына келтірудің басты тетігі ретінде қолданылады. Залалды өтеу кезінде нақты келтірілген зиянның мөлшерін, себеп-салдарлық байланысты және тараптардың кінәсін дәл анықтау сот тәжірибесінде күрделі құқықтық мәселе ретінде көрініс табады.
Жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғауда тұрғын үй қатынастары ерекше орын алады. Тұрғын үйге меншік құқығы азаматтың өмір сүру деңгейін айқындайтын маңызды әлеуметтік-экономикалық құқықтардың бірі болып табылады. Тұрғын үй даулары көбінесе меншік құқығын тану, тұрғын үйді пайдалану тәртібін белгілеу, тұрғын үйден шығару немесе тұрғын үйді бөлу мәселелеріне байланысты туындайды. Мұндай істерді қарау барысында сот азаматтық құқық нормаларымен қатар пропорционалдық және әділеттілік қағидаттарын ескеруге тиіс, бұл мүліктік құқықтарды қорғаудың күрделі әрі көпқырлы сипатын көрсетеді.
Сот практикасы жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғаудың тиімділігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болып табылады. Соттардың құқық қолдану қызметі азаматтық құқық нормаларын нақтылауға, оларды біркелкі қолдануға және құқықтық олқылықтарды айқындауға мүмкіндік береді. Сот шешімдерінің заңдылығы мен уәжділігі азаматтардың құқықтық сенімін қалыптастырып, азаматтық айналымдағы тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Осы тұрғыда сот практикасын ғылыми тұрғыдан талдау азаматтық құқық ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Қазіргі кезеңде жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғауда баламалы дауларды шешу тетіктерінің маңызы артып келеді. Медиация және татуласу рәсімдері азаматтық дауларды жедел әрі тиімді шешуге мүмкіндік беріп, тараптардың мүліктік мүдделерін сақтауға бағытталады. Алайда мұндай тетіктерді қолдану құқықтық айқындықты, тараптардың теңдігін және келісімнің еріктілігін қамтамасыз етуді талап етеді. Сондықтан баламалы рәсімдер мүліктік құқықтарды қорғаудың қосымша құралы ретінде қарастырылуы тиіс.
Жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғауды жетілдіру азаматтық заңнаманы жүйелі түрде дамыту және құқық қолдану тәжірибесін біріздендірумен тығыз байланысты. Құқықтық реттеудің сапасы азаматтардың өз құқықтарын қорғау мүмкіндіктеріне тікелей әсер етеді. Бұл процесте азаматтық құқық ғылымының рөлі ерекше, себебі ғылыми тұжырымдар заңнаманы жетілдіру мен сот практикасын дамытуға негіз болады.
Қорытындылай келе, жеке тұлғаның мүліктік құқықтарын қорғау қазіргі азаматтық құқықтың ең өзекті әрі күрделі мәселелерінің бірі болып табылады. Мүліктік құқықтарды тиімді қорғау азаматтардың заңды мүдделерін қамтамасыз етіп қана қоймай, азаматтық айналымның тұрақтылығын және құқықтық мемлекеттің дамуын қамтамасыз етеді. Осы бағыттағы құқықтық реттеуді жетілдіру, сот практикасын дамыту және ғылыми зерттеулерді тереңдету алдағы кезеңдегі маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.
Нурахметова Гульмира Галиевна,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, заң факультеті,
заң ғылымдарының кандидаты, Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу, еңбек құқығы кафедрасының доценті
