20 қазан – қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушысы, қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсариннің туғанына 185 жыл.
Қазақ халқының тарихында ел болашағын біліммен байланыстырған, қараңғылықтан жарыққа бастайтын жолды оқу-ағартудан іздеген ұлы тұлғалар бар. Солардың бірі әрі бірегейі – қазақ даласында білім шырағын жаққан, халықты оқу-білімге үндеген көрнекті ағартушы-педагог, жазушы, этнограф әрі қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда дүниеге келген. Ол өзінің саналы ғұмырын қазақ балаларының сауатын ашуға, білім алуына жағдай жасауға және ұлттық мектептің негізін қалыптастыруға арнады. Оның басты мақсаты – қазақ жастарын білімді, еңбекқор, адамгершілігі мол азамат етіп тәрбиелеу болды.
Ұлы ағартушының қызметі қазақ қоғамы үшін аса маңызды тарихи кезеңге тұспа-тұс келді. Ол қазақ балаларына арналған мектептер ашып, оқу-ағарту ісін дамытуға күш салды. 1864 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған алғашқы мектептердің бірін ашып, ұстаздық жолындағы үлкен еңбегін бастады. Кейін оның бастамасымен басқа да өңірлерде мектептер, қолөнер және қыздар оқу орындары ашылды. Оның бүкіл өмір жолы – елге қызмет етудің жарқын үлгісі. Ол қазақ балаларына мектеп ашып қана қоймай, олардың білім алуына қажетті оқу құралдарын әзірледі, ұстаздық қызметтің маңызын арттырды. Баланың бойына біліммен қатар адамгершілік қасиеттерді сіңіруді басты мақсат етті.
Ыбырай атамыздың «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі – қазақ даласында білімге шақырған алғашқы жарқын үндердің бірі. Ақын:
«Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар» –
деп, оқу мен білімнің адам өміріндегі маңызын түсіндірді. Бұл жолдар бүгінде де өзінің тәрбиелік мәнін жоғалтқан жоқ. Ағартушы-педагог үшін мектеп – тек білім беретін орын емес, адамның тұлға болып қалыптасатын ортасы еді. Сондықтан ол оқу бағдарламасына балалардың жас ерекшелігіне сай тәрбиелік мәні бар шығармаларды енгізуге ерекше көңіл бөлді.
Оның «Қазақ хрестоматиясы» атты еңбегі қазақ балаларына арналған маңызды оқу құралы болды. Хрестоматияға енген шығармалар арқылы автор жас ұрпақты адалдыққа, еңбекқорлыққа, мейірімділікке, талаптылыққа және білімге ұмтылуға тәрбиеледі.
Ағартушының «Бай баласы мен жарлы баласы» әңгімесі еңбектің адам өміріндегі орнын көрсетеді. Ал «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» шығармасы еңбекқорлық пен табандылыққа үндейді. «Әке мен бала», «Мейірімді бала», «Таза бұлақ», «Атымтай жомарт» сияқты туындыларында адамгершілік пен ізгілік мәселелері кеңінен көрініс тапқан.
Ыбырай Алтынсариннің шығармаларының басты ерекшелігі – қарапайым тілмен терең ой айтуында. Ол баланың түсінігіне жеңіл, тәрбиелік мәні жоғары шығармалар арқылы қоғамға қажетті азаматтық қасиеттерді қалыптастыруға тырысты. Оның шығармаларындағы еңбек, білім, адалдық, қайырымдылық сияқты құндылықтар бүгінгі таңда да аса маңызды.
Ұлы ұстаздың ағартушылық қызметінде қыз балалардың білім алуына да ерекше орын берілді. Ол қазақ қыздарының сауатты болуын қолдап, олардың білім алуына жағдай жасауға күш салды. Бұл сол кезең үшін үлкен жаңашылдық еді.
Ыбырай Алтынсариннің тағы бір маңызды қыры – оның ұстаздық мәдениетті қалыптастыруға қосқан үлесі. Ол мұғалімнің бала тәрбиесіндегі рөлін жоғары бағалады. Ұстаздың білімді ғана емес, баланың жүрегіне жол таба білетін, мейірімді әрі жауапты тұлға болуы қажеттігін көрсетті.
Бүгінде еліміздің білім беру жүйесінде Ыбырай Алтынсариннің есімі ерекше құрметпен аталады. Оның педагогикалық мұрасы ұстаздар үшін құнды тәжірибе болып табылады. Ұлы ағартушының шығармалары мектеп бағдарламаларына енгізіліп, жас ұрпақ тәрбиесінде кеңінен пайдаланылып келеді.
185 жылдық мерейтой – ұлы ұстаздың өмірі мен шығармашылығына тағзым етіп қана қоймай, оның білім мен тәрбие туралы идеяларын бүгінгі ұрпаққа жеткізудің маңызды мүмкіндігі. Ыбырай Алтынсариннің «оқу-білім» идеясы уақыт өткен сайын өз маңызын арттыра түсуде. Себебі білімді ұрпақ – елдің болашағы.
Қазіргі заманда технология мен ғылым қарқынды дамып, білімнің маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Осындай кезеңде Ыбырайдың «оқу-білімге ұмтылу» идеясы ерекше өзекті. Оның арманы – көзі ашық, көкірегі ояу, білімді ұрпақ тәрбиелеу еді.
Ұлы ағартушының есімі ғасырлар өтсе де ұмытылмайды. Себебі ол халқына мектеп салды, балаға кітап ұсынды, білімге жол ашты. Оның «Кел, балалар, оқылық!» деген үні бүгінгі ұрпаққа да бағыт-бағдар беріп, білімнің шамын жағуға шақырып тұрғандай.
Ыбырай Алтынсарин – қазақ даласына білім шырағын жаққан ұлы ұстаз. Оның мұрасы – ұлттың рухани қазынасы, ал ағартушылық идеялары – ұрпақ тәрбиесінің мәңгілік темірқазығы.
Ақтөбе облысы
Мұғалжар аудандық соты
әкімшісінің басшысы
А.Т.Иманбекова
