Тіл – ұлттың жаны, халықтың рухани тірегі. Әр халықтың тарихы мен тағдыры, дүниетанымы мен болмысы ең алдымен оның тілінде көрініс табады. Сондықтан ана тіліне деген құрмет – елге, жерге, ұлтқа деген құрметтің белгісі. Қазақ халқы үшін туған тіл – ғасырлар бойы сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып келе жатқан асыл мұра, ұлттық рухтың алтын арқауы.
Қазақ тілі – сан ғасырлық тарихтың, бай мәдениет пен терең руханияттың айнасы. Халқымыздың шешендік өнері, билердің даналық сөздері, жыр-дастандар мен әдеби мұралар тіл құдіретінің айқын дәлелі. Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ даласында әділдік пен құқықтық тәртіп билердің шешендік сөзі арқылы жүзеге асқан. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді даналардың әділ төрелігі халыққа түсінікті, нақ әрі мағыналы сөз арқылы айтылып, ел ішінде үлкен беделге ие болған. Бұл – қазақ тілінің әділдік пен парасаттың тілі екенін көрсететін жарқын мысал.
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанда да әділдік пен заң үстемдігін қамтамасыз ететін маңызды институт – сот жүйесі. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Сондықтан мемлекеттік тілдің сот жүйесінде кеңінен қолданылуы – құқықтық мемлекет қағидаттарын жүзеге асырудың маңызды талаптарының бірі.
Сот төрелігі – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың басты тетігі. Ал сот төрелігінің халыққа түсінікті тілде жүзеге асуы – әділ соттың негізгі қағидаларының бірі. Сот отырыстарын жүргізу, процессуалдық құжаттарды рәсімдеу, сот актілерін шығару, азаматтарға құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу барысында мемлекеттік тілдің қолданылуы сот қызметінің ашықтығы мен қолжетімділігін арттыра түседі.
Сот залында айтылған әрбір сөздің салмағы бар. Әрбір шешім – азаматтардың тағдырына әсер ететін маңызды құқықтық акт. Сондықтан сот саласында мемлекеттік тілдің сауатты әрі нақты қолданылуы ерекше жауапкершілікті талап етеді. Заң нормаларын дәл жеткізу, құқықтық терминдерді дұрыс қолдану – сот қызметкерлерінің кәсіби мәдениетінің маңызды көрсеткіші.
Бүгінде сот органдарында мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту бағытында жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Сот құжаттарын мемлекеттік тілде сапалы әзірлеу, сот актілерін қазақ тілінде шығару, құқықтық терминологияны біріздендіру, қызметкерлердің тіл мәдениетін арттыру мақсатында түрлі оқыту іс-шаралары мен семинарлар ұйымдастырылып келеді. Бұл жұмыстар мемлекеттік тілдің сот жүйесіндегі беделін арттыруға бағытталған маңызды қадамдар болып табылады.
Мемлекеттік тілде жүргізілген сот ісі азаматтардың өз құқықтарын толық түсінуіне, сот процесіне белсенді қатысуына мүмкіндік береді. Бұл – құқықтық мемлекет пен әділ сот жүйесінің басты талаптарының бірі. Себебі әділдік тек орнатылып қана қоймай, ол халыққа түсінікті түрде жеткізілуі тиіс.
Мемлекеттік тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ел бірлігінің, тәуелсіздіктің және ұлттық рухтың символы. Тілдің тұғыры биік болған сайын, мемлекеттің де іргесі берік болады. Сондықтан мемлекеттік тілдің сот жүйесінде кеңінен қолданылуы – заң мен әділдіктің халыққа жақындай түсуінің айқын көрінісі.
Тұғыры биік туған тіл – елдігіміздің айғағы. Қазақ тілінің мәртебесін арттыру арқылы біз ұлттық құндылықтарымызды сақтап қана қоймай, құқықтық мәдениетті де нығайта түсеміз. Ана тіліміздің абыройы асқақтап, сот төрелігі мемлекеттік тілде әділ жүзеге асқан сайын, қоғамдағы заң үстемдігі мен әділдік қағидаттары да нығая беретіні сөзсіз.
Тұңғышбаев Исағали Өмірзақұлы
Қызылорда қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мвмандандырылған сотының судьясы