Сыбайлас жемқорлық – кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуына, құқықтық жүйенің тиімділігіне және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне елеулі нұқсан келтіретін келеңсіз құбылыс. Сондықтан сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және оған қарсы тиімді іс-қимыл жүргізу – Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатының басым бағыттарының бірі.
Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың құқықтық негізін Қазақстан Республикасының Конституциясы, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңы, Қылмыстық кодекс, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс және өзге де нормативтік құқықтық актілер құрайды. Бұл заңнамалық база мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын қамтамасыз етуге, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, мемлекеттік аппараттың тиімділігі мен жауапкершілігін арттыруға бағытталған.
Мемлекет басшысы өз Жолдауларында құқықтық мемлекет құру, заң үстемдігін қамтамасыз ету, мемлекеттік қызметтің ашықтығы мен есептілігін арттыру мәселелеріне ерекше назар аударып келеді. Осы міндеттерді жүзеге асыруда сот жүйесіне де үлкен жауапкершілік жүктеледі. Себебі сот билігі – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сенімді қорғаны әрі заңның әділ қолданылуын қамтамасыз ететін маңызды мемлекеттік институт.
Сот төрелігін жүзеге асыру барысында судья тек Конституция мен заңға ғана бағынады. Судьяның тәуелсіздігі, бейтараптығы, адалдығы және әділдігі – сот жүйесіне деген қоғамдық сенімнің негізі. Судья кез келген істі қарау кезінде заң талаптарын қатаң сақтап, барлық тараптардың теңдігін қамтамасыз етуге, дәлелдемелерді жан-жақты әрі объективті бағалауға міндетті.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл тек құқық бұзушылықтар орын алғаннан кейін жауапкершілікке тартумен ғана шектелмейді. Оның негізгі бағыты – алдын алу шараларын күшейту. Бұл ретте мемлекеттік органдарда сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау, мемлекеттік қызмет көрсету рәсімдерін цифрландыру, мемлекеттік қызметшілердің әдеп нормаларын сақтауын қамтамасыз ету, қоғаммен ашық байланыс орнату сияқты тетіктер маңызды рөл атқарады.
Қазіргі таңда цифрлық технологияларды енгізу де жемқорлық тәуекелдерін төмендетудің тиімді құралына айналды. Электрондық сот ісін жүргізу, құжат айналымының автоматтандырылуы, сот процестерінің ашықтығы мен жариялылығы адами факторды азайтып, азаматтардың сот жүйесіне қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік мәдениетін қалыптастырудың маңызы зор. Әрбір азамат заң талаптарын сақтауға, құқықтық мәдениетін арттыруға және кез келген құқыққа қайшы әрекеттерге бейжай қарамауға тиіс. Жемқорлықпен күрес мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті екенін әркім түсінуі қажет.
Сот жүйесінде әдеп қағидаларын сақтау, кәсіби жауапкершілікті арттыру және ашықтық қағидатын ұстану сот төрелігінің сапасын арттырып қана қоймай, қоғамның сотқа деген сенімін нығайтады. Судьяның әрбір шешімі заңға, әділдікке және ар-ождан қағидаттарына негізделуі тиіс.
Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан сот-құқықтық реформалар азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге, сот төрелігінің қолжетімділігі мен сапасын арттыруға, сондай-ақ заң үстемдігін толық қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл реформалардың табысты іске асуы әрбір мемлекеттік қызметшінің адалдығына, кәсібилігіне және заң талаптарын мүлтіксіз орындауына тікелей байланысты.
Қорытындылай келе, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – бұл тек мемлекеттік саясаттың бағыты ғана емес, қоғамның ортақ құндылығы. Заңға құрметпен қарау, әділдік қағидаттарын сақтау, мемлекеттік қызметте адал еңбек ету және қоғамда жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру – құқықтық мемлекет пен әділетті қоғам құрудың басты кепілі. Әрбір азамат заң талаптарын сақтап, өз міндетіне жауапкершілікпен қараған жағдайда ғана еліміздің тұрақты дамуына, қоғамдық келісімнің нығаюына және құқық үстемдігінің толық қамтамасыз етілуіне қол жеткізуге болады.
Хайруллина Ульяна Ерлановна, Батыс Қазақстан облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы
