Сот төрелігі – заңды қолдану ғана емес, әділдікті жүзеге асыру. Ал әділ сот төрелігін қамтамасыз етуде судьяның кәсіби білімімен қатар, оның адамгершілік ұстанымы, ішкі мәдениеті мен әдеп нормаларын сақтауы айрықша мәнге ие.
Судья – мемлекеттің атынан шешім қабылдайтын тұлға. Сондықтан оның әрбір сөзі мен іс-әрекеті тек өзінің жеке басына ғана емес, тұтастай сот билігінің беделіне әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, Судья әдебі кодексі судьяның кәсіби қызметіндегі мінез-құлық талаптарын айқындайтын маңызды құжат ретінде ерекше орын алады.
2024 жылғы 4 қазанда Қазақстан Судьялар одағының кезекті IX съезінде Судья әдебі кодексі жаңа редакцияда қабылданды. Оның басты мақсаты – судьялардың қызметтік және қызметтен тыс іс-әрекеттерінде әдеп нормаларын сақтау арқылы сот төрелігіне деген қоғамдық сенімді нығайту. Кодекс судья үшін кәсіби мінез-құлықтың нақты өлшемдерін белгілей отырып, судьяның қоғамдағы ерекше мәртебесімен қатар, оған жүктелетін жауапкершілікті де айқындайды.
Әдеп – судья қызметінің ажырамас бөлігі
Судьяның кәсіби қызметі заңдылық, тәуелсіздік, объективтілік және бейтараптық қағидаттарына негізделеді. Алайда бұл қағидаттардың іс жүзіндегі көрінісі судьяның күнделікті мінез-құлқынан байқалады.
Сот отырысында тараптарды мұқият тыңдау, олардың пікіріне құрметпен қарау, эмоцияға берілмеу, процеске қатысушылардың құқықтарын сақтауды қамтамасыз ету – судья әдебінің қарапайым көрінгенімен, аса маңызды талаптары.
Сот процесіне қатысушы азамат үшін судьяның қарым-қатынасы сот төрелігі туралы түсініктің қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Азамат сот актісінің мазмұнымен келіспеуі мүмкін. Бірақ сотта өзіне құрметпен қаралғанын, уәжінің тыңдалғанын және судьяның бейтарап болғанын сезінуі – сотқа деген сенімнің маңызды негіздерінің бірі.
Сондықтан судья әдебі сот отырысын жүргізу мәдениетімен ғана шектелмейді. Ол судьяның кәсіби қызметінің барлық қырынан көрініс табады.
Судьяның мәртебесі – жауапкершілік өлшемі
Судьяның ерекше мәртебесі оған бірқатар кәсіби және моральдық талаптар жүктейді. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның 28-бабында судьяның Конституция мен заңдарды бұлжытпай сақтауы, судья антына адалдығы, сондай-ақ қызметтік және қызметтен тыс қарым-қатынаста судья әдебі талаптарын орындауы көзделген. Сонымен қатар судья өзінің беделі мен қадір-қасиетін түсіретін, оның адалдығына, әділдігіне, объективтілігіне немесе алаламаушылығына күмән туғызатын әрекеттерден аулақ болуға тиіс.
Бұл талаптарды судьяның жеке өміріне араласу ретінде түсінуге болмайды. Керісінше, ол судья мәртебесінің қоғам алдындағы жауапкершілігін көрсетеді. Қоғам судьяның кәсіби шешіміне ғана емес, оның жалпы мінез-құлқына да назар аударады.
Судья өз қызметінің ерекшелігін түсіне отырып, кез келген жағдайда ұстамдылық пен парасаттылық танытуы қажет. Себебі судьяның беделі – оның жеке беделі ғана емес, сот билігінің беделі.
Тәуелсіздік пен әдептің өзара байланысы
Судьяның тәуелсіздігі – сот төрелігінің басты кепілдіктерінің бірі. Бірақ тәуелсіздік жауапкершіліктен тыс болу дегенді білдірмейді.
Керісінше, тәуелсіз судья өз шешімін тек Конституция мен заңға сүйене отырып қабылдауы және кез келген сыртқы ықпалдан тәуелсіз болуы тиіс. Сонымен бірге оның мінез-құлқы тараптардың сотқа деген сеніміне күмән келтірмеуі қажет.
Судьяның бейтараптығы тек қабылданған сот актісінен емес, істі қарау барысында тараптардың әрқайсысына бірдей қарым-қатынас жасауынан да көрінеді. Бір тарапқа артықшылық беру, орынсыз пікір білдіру немесе процеске қатысушылардың бірінің мүддесін жақтайтындай әсер қалдыру судьяның бейтараптығына күмән туғызуы мүмкін.
Осы себепті судья үшін бейтараптық – тек құқықтық талап емес, кәсіби әдептің өзегі.
Судьяның соттан тыс мінез-құлқы
Қазіргі ақпараттық қоғамда судьяның қызметтен тыс мінез-құлқының маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Әлеуметтік желілер мен ақпараттық платформалардағы кез келген пікір немесе әрекет қысқа уақытта кең аудиторияға таралуы мүмкін.
Сондықтан судья ақпараттық кеңістікте де өз мәртебесіне сай ұстамдылық танытуы қажет. Бұл ретте Кодекс судьяның жалпыазаматтық құқықтары мен бостандықтарын жоққа шығармайды. Оның мақсаты – судьяның жеке құқықтарын шектеу емес, кәсіби мәртебесіне сәйкес келетін әдеп стандарттарын сақтау.
Судьяның қоғамдық іс-шараларға қатысуы, азаматтармен қарым-қатынасы, бұқаралық ақпарат құралдарымен байланысы және әлеуметтік желілердегі белсенділігі – барлығы кәсіби әдеп тұрғысынан бағалануы мүмкін.
Бұл жерде басты өлшем – тыйымдардың көптігі емес, судьяның өз әрекетінің салдарын алдын ала бағалай білуі.
Әдеп – тәртіптік жауаптылықтан әлдеқайда кең ұғым
Судья әдебі туралы сөз қозғағанда оны тек тәртіптік жауаптылықпен байланыстыру дұрыс емес.
Әдептің негізгі мәні – заң бұзылғаннан кейін жауапкершілікке тарту емес, судьяны кәсіби тұрғыдан дұрыс шешім қабылдауға алдын ала бағдарлау.
Конституциялық заңда қызметтік міндеттерін атқару немесе қызметтен тыс кездегі кінәлі әрекет не әрекетсіздік салдарынан Конституциялық заңның және (немесе) Судья әдебі кодексінің ережелері бұзылып, оның нәтижесінде сот билігінің беделіне немесе судьяның беделіне нұқсан келтірілген жағдайлар тәртіптік теріс қылықпен байланыстырылады.
Демек, Судья әдебі кодексі – тек тәртіптік шара қолданудың негізі емес. Ол ең алдымен судьяның кәсіби өзін-өзі бақылауына, жауапкершілігіне және ішкі мәдениетіне бағытталған өлшемдер жүйесі.
Кәсіби шеберлік пен адамгершілік
Судьяның кәсіби біліктілігі – заңды білуімен және оны дұрыс қолдануымен өлшенеді. Алайда жоғары кәсіби білімнің өзі адамға деген құрметпен, әділдікпен және парасаттылықпен ұштаспаса, сот төрелігінің толыққанды мақсатына қол жеткізу қиын.
Судья үнемі ізденіп, заңнамадағы өзгерістерді зерделеп, сот практикасын талдап, кәсіби білімін жетілдіріп отыруы қажет. Бұл – оның кәсіби міндеті.
Сонымен қатар судья өз бойындағы сабырлылық, ұстамдылық, әділдік, адалдық және жауапкершілік сияқты қасиеттерді де үнемі дамытуы тиіс.
Меніңше, судьяның кәсіби шеберлігінің ең жоғары көріністерінің бірі – күрделі жағдайда да эмоцияға емес, заң мен ар-ожданға сүйене білу.
Сенім – сот төрелігінің маңызды өлшемі
Сотқа деген қоғамдық сенім бір күнде қалыптаспайды. Ол мыңдаған сот отырыстарындағы қарым-қатынастан, қабылданған сот актілерінен, судьялардың кәсіби мәдениетінен және жалпы сот жүйесінің қызметінен қалыптасады.
Әрбір судья осы сенімнің қалыптасуына жеке үлесін қосады.
Сондықтан Судья әдебі кодексінің талаптарын сақтау – формалды міндет емес. Бұл – сот билігінің беделін нығайтуға бағытталған ортақ кәсіби жауапкершілік.
Судьяның әрбір әрекеті «Менің бұл әрекетім сотқа деген сенімге қалай әсер етеді?» деген ішкі сұрақпен өлшенгені жөн. Осындай өзіндік бақылау судья әдебінің сыртқы талаптан ішкі кәсіби ұстанымға айналғанын көрсетеді.
Судья әдебі кодексін судьяның қызметін шектейтін талаптар жиынтығы ретінде ғана қабылдауға болмайды. Ол – судьяның кәсіби болмысын қалыптастыратын, оның тәуелсіздігін, бейтараптығын, адалдығын және жауапкершілігін нығайтатын кәсіби өлшемдердің жиынтығы.
Судья үшін заңды білу – міндет. Ал заңды әділдікпен қолдану – кәсіби парыз. Азаматты құрметтеу – әдеп талабы. Ал оның құқығы мен заңды мүддесін әділ қарау – судьяның басты міндеттерінің бірі.
Сондықтан судья әдебі ең алдымен сыртқы бақылаудан емес, судьяның ішкі мәдениеті мен кәсіби ұстанымынан басталады.
Судьяның беделі оның лауазымынан емес, сол лауазымға деген адалдығынан қалыптасады. Ал сот билігінің беделі әрбір судьяның күнделікті еңбегімен, кәсіби мәдениетімен және әділдігімен нығаяды.
Осы тұрғыдан алғанда, Судья әдебі кодексі – тек нормалар жинағы емес, судьяның кәсіби жолындағы маңызды бағдар. Оны сақтау – судьяның қоғам алдындағы жауапкершілігі ғана емес, сот төрелігінің абыройына деген құрметі.
Мұғалжар аудандық сотының судьясы А.А.Шунимов
