Қылмыстық сот өндірісінде сотталушының іс-әрекетін дұрыс саралау және қылмыстың қайталану түрін нақты анықтау сот төрелігін жүзеге асырудың маңызды кепілі болып табылады. Қылмыстық құқық нормаларын дұрыс қолдану кінәлі адамның әрекетіне әділ құқықтық баға беруге, заңды әрі негізді сот шешімін қабылдауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне сәйкес қылмысты саралау деп-адамның жасаған іс-әрекетінің нақты белгілерін Қылмыстық кодекстің Ерекше бөліміндегі белгілі бір қылмыс құрамының белгілерімен сәйкестендіруді айтады. Саралау барысында қылмыстың объектісі, объективтік жағы, субъектісі және субъективтік жағы толық зерттелуге тиіс. Іс бойынша жиналған дәлелдемелердің жиынтығы сотталушының әрекетіне дұрыс құқықтық баға беруге негіз болады. Сот тәжірибесінде қылмысты саралау кезінде қылмыстың жасалу тәсіліне, келтірілген зардаптың сипатына, кінәнің нысанына, мақсат пен себепке ерекше назар аударылады. Себебі аталған мән-жайлар қылмыстың нақты құрамын анықтауда шешуші рөл атқарады. Егер сотталушының әрекеті дұрыс сараланбаса, бұл заңсыз сот актісінің қабылдануына әкелуі мүмкін.Қылмыстық заңнамада қылмыстың қайталануы институты ерекше орын алады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 14-бабына сәйкес, қылмыстың қайталануы деп бұрын қасақана қылмыс жасағаны үшін сотталған адамның қайтадан қасақана қылмыс жасауы танылады. Қылмыстың қайталануы тұлғаның қоғамға қауіптілігінің жоғары деңгейін көрсететін мән-жайлардың бірі болып табылады және жаза тағайындау кезінде ескеріледі.
Қылмыстың қайталануын анықтау барысында сот бұрынғы соттылықтардың заңды күшіне енгендігін, олардың өтелген немесе алынған-алынбағанын тексереді. Өтелген немесе заңда белгіленген тәртіппен алынған соттылық қылмыстың қайталануын анықтау кезінде есепке алынбайды. Бұл қағида азаматтардың құқықтарын қорғауға және заңдылықты қамтамасыз етуге бағытталған. Сот тәжірибесінде кейбір жағдайларда қылмыстар жиынтығы мен қылмыстың қайталануын ажырату мәселесі туындайды. Қылмыстар жиынтығында адам бірнеше қылмысты сот үкімі шығарылғанға дейін жасайды, ал қайталануда тұлға бұрын сотталғаннан кейін жаңа қылмысқа барады. Сондықтан бұл құқықтық институттардың айырмашылығын дұрыс анықтау жаза тағайындау мәселесінде маңызды мәнге ие.
Қазіргі уақытта соттар қылмыстық заңнаманы қолдану барысында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларын басшылыққа алады. Бұл қаулылар қылмысты саралау мен қылмыстың қайталануын анықтау кезінде заң нормаларын біркелкі қолдануға бағытталған. Сот практикасының бірізділігі азаматтардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз етіп, сот төрелігінің сапасын арттыруға ықпал етеді.
Қорытындылай келе, сотталушы адамның іс-әрекетін дұрыс саралау және қылмыстың қайталану түрін нақты анықтау заңдылықты қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі болып табылады. Қылмыстық заң нормаларын дәл әрі біркелкі қолдану әділ сот төрелігін жүзеге асыруға, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға және қоғамдағы құқықтық тәртіпті нығайтуға қызмет етеді. Сондықтан әрбір қылмыстық іс бойынша барлық мән-жайларды жан-жақты зерттеп, заң талаптарына сәйкес құқықтық баға беру соттың маңызды міндеті болып қала береді.
Жамбыл облысы қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының судьясы К.М.Муратов.
